Từ đại học giảng dạy đến đại học đổi mới sáng tạo
Vừa qua, tại Hội thảo khoa học quốc gia "Định hướng phát triển đại học đổi mới sáng tạo tại Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo”, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Vũ Thanh Mai nhấn mạnh, nhận thức rõ xu thế giáo dục đại học đang ngày càng trở thành một thành tố quan trọng của năng lực cạnh tranh quốc gia, Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt ra những định hướng mang tính đột phá đối với giáo dục và đào tạo trong giai đoạn mới. Một trong những nội dung rất quan trọng của Nghị quyết là hiện đại hóa, nâng tầm giáo dục đại học; phát triển mạnh mẽ các cơ sở giáo dục đại học theo mô hình đại học đổi mới sáng tạo, đại học công nghệ thế hệ mới; tạo đột phá trong phát triển nhân lực chất lượng cao và nhân tài phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Trong những năm qua, giáo dục đại học Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận. Hoạt động nghiên cứu khoa học, công bố quốc tế, hợp tác quốc tế và tự chủ đại học đã có những bước tiến quan trọng. Một số cơ sở giáo dục đại học đã quan tâm hơn đến đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ, khởi nghiệp và chuyển đổi số. Điều này đồng nghĩa với việc mô hình đại học truyền thống, chủ yếu tập trung vào giảng dạy và cấp bằng, cần được thay thế bằng một mô hình đại học mới, nơi đào tạo, nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp trở thành một chỉnh thể thống nhất.
Tại Việt Nam, khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo trong trường đại học không còn là khái niệm mới. Nhiều cơ sở giáo dục đại học đã chủ động xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ đổi mới sáng tạo cho sinh viên và giảng viên. Đại học Quốc gia Hà Nội thành lập Vườn ươm Khởi nghiệp Đổi mới sáng tạo trực thuộc Trung tâm Chuyển giao Tri thức và Hỗ trợ Khởi nghiệp, trong khi Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh phát triển Trung tâm Khởi nghiệp Đổi mới sáng tạo nhằm kết nối nghiên cứu với doanh nghiệp. Đại học Bách khoa Hà Nội xây dựng BK Holdings và nhiều chương trình hỗ trợ thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Đại học Kinh tế Quốc dân, Trường Đại học Ngoại thương, Trường Đại học FPT cũng thường xuyên tổ chức các cuộc thi ý tưởng khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo và các chương trình ươm tạo dự án cho sinh viên. Các trường đều hình thành không gian sáng tạo, vườn ươm doanh nghiệp hoặc các câu lạc bộ khởi nghiệp để khuyến khích tinh thần sáng tạo trong cộng đồng học thuật.
Tuy nhiên, đặt trong tương quan với yêu cầu phát triển đất nước và so sánh với nhiều quốc gia trong khu vực, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương cho rằng vẫn còn không ít vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và giải quyết: Liệu mô hình phát triển của các cơ sở giáo dục đại học hiện nay đã thực sự phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế số, xã hội số và kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo hay chưa? Làm thế nào để các trường đại học trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo thay vì chủ yếu thực hiện chức năng đào tạo; thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu khoa học và thương mại hóa sản phẩm; hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo gắn kết giữa Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp và xã hội; nâng cao năng lực phát triển công nghệ lõi, công nghệ chiến lược và năng lực cạnh tranh quốc gia...
Đại học phải trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo
Một trong những đặc điểm nổi bật của mô hình đại học thế hệ mới là sự gắn kết chặt chẽ giữa nhà trường, doanh nghiệp và Nhà nước. Trong mô hình này, doanh nghiệp không còn chỉ là đơn vị tuyển dụng lao động sau đào tạo mà trở thành đối tác đồng hành trong quá trình nghiên cứu, phát triển công nghệ và đào tạo nhân lực.
Nhà trường không còn hoạt động như một "ốc đảo học thuật" tách biệt với xã hội mà trở thành hạt nhân của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Từ phòng thí nghiệm có thể hình thành doanh nghiệp khởi nguồn công nghệ. Từ một đề tài nghiên cứu có thể phát triển thành sản phẩm thương mại. Từ một bài toán của doanh nghiệp có thể trở thành chủ đề nghiên cứu liên ngành trong trường đại học.
Đây cũng là xu hướng mà nhiều quốc gia châu Á đang theo đuổi. Tại Trung Quốc, Đại học Thanh Hoa được giao vai trò trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo quốc gia với khu khoa học công nghệ TusPark quy tụ hàng nghìn doanh nghiệp công nghệ. Tại Singapore, Đại học Công nghệ Nanyang xây dựng mô hình Enterprise NTU để chuyên nghiệp hóa toàn bộ hoạt động khởi nghiệp và thương mại hóa nghiên cứu.
Những kinh nghiệm này cho thấy đại học hiện đại không chỉ đào tạo nguồn nhân lực mà còn trực tiếp tạo ra tăng trưởng kinh tế.
Các trường đại học hàng đầu thế giới như MIT, Stanford, Cambridge, KAIST hay Tsinghua đều đang vận hành theo logic này. Các trường này vẫn là những đại học nghiên cứu xuất sắc, nhưng đồng thời cũng là trung tâm khởi nguồn của hàng nghìn doanh nghiệp công nghệ, bằng sáng chế và đổi mới sáng tạo. Đây là mô hình mà nhiều chuyên gia cho rằng Việt Nam cần hướng tới nếu muốn xây dựng nền kinh tế dựa trên tri thức và công nghệ.
Nghị quyết số 71 đang mở ra cơ hội mới cho giáo dục đại học Việt Nam, trong đó các trường đại học không chỉ thực hiện sứ mệnh đào tạo mà còn trở thành trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ. Đây là sự chuyển đổi nhằm đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế tri thức - nơi tri thức, công nghệ và sáng tạo trở thành nguồn lực cạnh tranh quan trọng của quốc gia. Để thực hiện mục tiêu này, cần một hệ thống chính sách đồng bộ về tự chủ đại học, đầu tư cho nghiên cứu, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, hoàn thiện cơ chế sở hữu trí tuệ và thúc đẩy hợp tác giữa nhà trường - doanh nghiệp. Trong đó, Hợp tác "3 nhà" (nhà trường - nhà nước -nhà doanh nghiệp) là định hướng chiến lược quan trọng nhằm gắn kết đào tạo, nghiên cứu khoa học với nhu cầu thực tiễn của phát triển kinh tế - xã hội.
