Từ áp lực cạnh tranh toàn cầu đến những thách thức hiện nay
Thế giới ngày nay đang chứng kiến một cuộc đua khốc liệt chưa từng có từ công nghệ chiến lược, trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, công nghệ số, nguồn nhân lực chất lượng cao cho đến chuyên gia công nghệ lõi...chỉ khi quốc gia nào làm chủ được nguồn lực này, quốc gia đó mới có thể nắm giữ tương lai. Đối với Việt Nam, yêu cầu đặt ra không chỉ là tham gia, mà là phải làm chủ công nghệ chiến lược, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và hình thành được một đội ngũ chuyên gia dẫn dắt đủ tầm.
Tuy nhiên, nhìn thẳng vào thực tế, chúng ta vẫn đang đối mặt với những thách thức tạo ra những hệ quả không nhỏ. Đó là tình trạng thiếu hụt các chuyên gia công nghệ lõi, thiếu vắng các tổng công trình sư và các nhóm nghiên cứu mạnh. Quy trình triển khai nhiệm vụ KHCN trước đây còn kéo dài, chưa thực sự gắn kết chặt chẽ với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp cũng như thị trường. Hệ quả tất yếu là quá trình thương mại hóa bị chậm, việc hình thành các sản phẩm chiến lược còn hạn chế, và gặp nhiều khó khăn trong việc thu hút các chuyên gia quốc tế hàng đầu về cống hiến.
Mô hình đổi mới cơ chế triển khai nhiệm vụ mới được ví như một ngôi nhà kiên cố được nâng đỡ bởi 5 trụ cột lớn nhằm hướng tới các mục tiêu: Hình thành công nghệ lõi, Tạo môi trường phát triển nhân tài, và Nâng cao hiệu quả đầu tư KHCN&ĐMST.
Kiến tạo hệ sinh thái với những mô hình nhiệm vụ mới
Nghị định số 267/2025/NĐ-CP của Chính phủ ra đời đánh dấu một bước chuyển vĩ đại: Chuyển từ nghiên cứu đơn lẻ sang xây dựng hệ sinh thái KHCN&ĐMST. Thay vì để các nhà khoa học "độc hành" trong các đề tài, cơ chế mới thiết lập các mô hình liên kết hiện đại, bao gồm: chuỗi nhiệm vụ, cụm nhiệm vụ, giải mã công nghệ, liên kết đồng tài trợ, hợp tác quốc tế và mua bí quyết công nghệ.
Song song đó, quy trình triển khai cũng được tái cấu trúc hoàn toàn theo chuỗi giá trị tuyến tính mạch lạc:
Điểm mới của quy trình mới này là ba mũi tên đột phá: Rút ngắn tối đa thủ tục hành chính, minh bạch hóa dữ liệu, và tăng cường trách nhiệm giải trình. Nhà khoa học sẽ được giải phóng khỏi "gánh nặng" thủ tục để dành trọn vẹn tâm trí cho chuyên môn.
Bên cạnh đó, Nghị định số 267/2025/NĐ-CP cũng chú trọng hỗ trợ hoạt động nâng cao năng lực thông qua việc hỗ trợ khai thác, nâng cấp các phòng thí nghiệm trọng điểm, trung tâm thử nghiệm dùng chung; đầu tư hỗ trợ các tạp chí khoa học trong nước nâng cấp đạt chuẩn trích dẫn quốc tế; tài trợ tổ chức các hội thảo khoa học quốc tế uy tín tại Việt Nam cũng như hỗ trợ kinh phí tham gia mạng lưới nghiên cứu toàn cầu. Đặc biệt, cơ chế tài trợ và giao nhiệm vụ đặc thù cho các nhà khoa học trẻ sẽ là bệ phóng vững chắc để ươm mầm những tài năng tương lai.
Ngoài ra, trọng tâm của mọi nỗ lực đổi mới là việc tập trung nguồn lực cho công nghệ tạo lợi thế cạnh tranh quốc gia lâu dài. Một số lĩnh vực được ưu tiên phát triển theo Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ bao gồm: trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, dữ liệu lớn, Internet vạn vật (IoT), công nghệ lượng tử, công nghệ sinh học, vật liệu mới, năng lượng mới, tự động hóa và công nghệ vũ trụ.
Để tạo sức hút thực sự đối với đội ngũ chuyên gia và nhân tài chất lượng cao, loạt chính sách đột phá cùng cơ chế đãi ngộ mang tính “đặc quyền”, hướng tới khả năng cạnh tranh ở quy mô toàn cầu đã được thiết lập trong các Nghị định 231/2025/NĐ-CP, 249/2025/NĐ-CP và 263/2025/NĐ-CP:
Xây dựng cơ chế trọng dụng nhân tài trong kỷ nguyên đổi mới sáng tạo
Bên cạnh những chính sách đãi ngộ trực tiếp cho các chuyên gia đầu ngành, cốt lõi của sự bền vững trong chiến lược nhân tài nằm ở cơ chế bồi dưỡng và trọng dụng nguồn nhân lực chất lượng cao. Dựa trên sự tổng hợp cơ chế từ các Nghị định 265/2025/NĐ-CP, Nghị định 267/2025/NĐ-CP và Nghị định 262/2025/NĐ-CP, một "hệ sinh thái kép" – vừa là bệ phóng nâng tầm năng lực, vừa là môi trường trọng dụng đỉnh cao được thể hiện thông qua 3 đòn bẩy đột phá: cơ chế tài chính vượt trội, hỗ trợ nâng cao năng lực và môi trường cạnh tranh.
Nhìn về định hướng thời gian tới, cần xác định hai mũi nhọn hành động chiến lược rõ ràng để đảm bảo đưa nền khoa học nước nhà đi đúng quỹ đạo bứt phá:
Một mặt, tiếp tục hoàn thiện những nền móng căn bản bao gồm thể chế KHCN&ĐMST; cơ chế vượt trội cho nhân tài và các chương trình công nghệ chiến lược. Mặt khác, tập trung đẩy mạnh toàn diện 4 yếu tố động lực: Hợp tác quốc tế; thương mại hóa công nghệ; thắt chặt liên kết viện - trường - doanh nghiệp; và xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu có năng lực cạnh tranh quốc tế.
Đổi mới cơ chế triển khai nhiệm vụ không chỉ là đổi mới quy trình quản lý thông thường, mà là đổi mới cách nhìn nhận về nhân tài, từ phát hiện nhân tài, thu hút nhân tài đến sử dụng nhân tài và phát huy nhân tài. Bốn mắt xích này không tồn tại rời rạc mà là một chu trình khép kín, tự vận động và không ngừng nâng cấp, tạo thành một hệ sinh thái phát triển đồng bộ và liên tục được hoàn thiện.
Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng giữ vai trò then chốt đối với năng lực cạnh tranh quốc gia, việc hoàn thiện cơ chế, chính sách được xem là điều kiện quan trọng để tạo môi trường thuận lợi cho hoạt động nghiên cứu và sáng tạo. Những chính sách mới được kỳ vọng sẽ góp phần mở rộng cơ hội thu hút, giữ chân đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài nước, đồng thời khuyến khích phát huy hiệu quả tiềm lực trí tuệ phục vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
