Luật hóa mô hình trung học nghề
Theo Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi), trung học nghề được thiết kế dành cho học sinh sau khi hoàn thành bậc trung học cơ sở. Người học vừa được học chương trình văn hóa trung học phổ thông, vừa được đào tạo nghề theo chương trình tích hợp. Sau khi tốt nghiệp, học sinh có bằng trung học nghề và có thể tham gia thị trường lao động hoặc tiếp tục học lên các trình độ cao hơn theo quy định. việc xây dựng mô hình trung học nghề xuất phát từ yêu cầu phát triển nguồn nhân lực trong giai đoạn mới. Thực tế nhiều năm qua hệ thống giáo dục phổ thông chủ yếu hướng học sinh đến mục tiêu vào đại học, trong khi nền kinh tế vẫn cần một lực lượng lớn lao động kỹ thuật được đào tạo bài bản ngay từ bậc trung học.
Trung học nghề không nhằm tách học sinh khỏi giáo dục phổ thông hay phân loại các em thành những nhóm khác nhau, mà để mở thêm một lộ trình học tập phù hợp với năng lực, sở trường và định hướng nghề nghiệp của từng học sinh. Theo đó, người học vẫn được trang bị kiến thức văn hóa, đồng thời học nghề sớm để rút ngắn thời gian đào tạo và tăng khả năng thích ứng với thị trường lao động. Việc bổ sung mô hình này nhằm tăng cường định hướng nghề nghiệp cho thanh thiếu niên từ bậc phổ thông, tăng số lượng học sinh sau trung học cơ sở và trung học phổ thông vào học giáo dục nghề nghiệp, đẩy nhanh lộ trình phổ cập nghề theo tinh thần Kết luận số 91-KL/TW ngày 12/8/2024 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết 29-NQ/TW, đồng thời khắc phục hạn chế trong công tác hướng nghiệp, phân luồng và liên thông.
Mới đây, tại Hội thảo định hướng xây dựng và phát triển giáo dục trung học nghề ở Việt Nam hiện nay, TS. Phạm Vũ Quốc Bình - Phó cục trưởng Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho rằng việc luật hóa mô hình trung học nghề là bước đi quan trọng, tháo gỡ những điểm nghẽn trong phân luồng, liên thông giáo dục hiện nay.
Đây cũng là xu hướng được nhiều quốc gia áp dụng. Thay vì chỉ tổ chức một dòng giáo dục học thuật, hệ thống giáo dục trung học được thiết kế theo nhiều hướng khác nhau, tạo điều kiện để người học lựa chọn con đường phù hợp với năng lực, sở trường và định hướng nghề nghiệp.
Để trung học nghề trở thành trụ cột phát triển nguồn nhân lực
Thực tế, phân luồng sau trung học cơ sở không phải là câu chuyện mới. Nhiều văn bản chiến lược đã đặt mục tiêu tăng tỷ lệ học sinh vào giáo dục nghề nghiệp. Tuy nhiên, kết quả nhiều năm qua vẫn chưa đạt như mong muốn. Tại Hà Nội nhiều năm gần đây, chỉ khoảng 60-65% học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở có cơ hội vào các trường trung học phổ thông công lập. Phần còn lại phải lựa chọn trường tư thục, giáo dục thường xuyên hoặc giáo dục nghề nghiệp. Điều này cho thấy nhu cầu xây dựng các lộ trình học tập đa dạng sau trung học cơ sở ngày càng trở nên cấp thiết.
Nguyên nhân không chỉ nằm ở tâm lý chuộng bằng cấp mà còn ở cách thiết kế hệ thống. Nhiều học sinh sau khi tốt nghiệp trung học cơ sở lựa chọn học nghề thường rơi vào tình thế "kẹt giữa" do thiếu đồng bộ giữa kiến thức văn hóa với kỹ năng nghề, và khó khăn trong quá trình liên thông lên các trình độ đào tạo cao hơn. Luật Giáo dục nghề nghiệp sửa đổi chính thức hóa chương trình, vị thế của trung học nghề là bước tiến quan trọng, giúp tích hợp kiến thức phổ thông với thực hành nghề nghiệp, giảm tải nội dung lý thuyết, tăng thực hành, đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp...
Việc luật hóa trung học nghề diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW. Các lĩnh vực như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, sản xuất thông minh, năng lượng xanh hay logistics không chỉ cần đội ngũ kỹ sư mà còn cần số lượng rất lớn kỹ thuật viên, công nhân lành nghề và nhân lực trình độ trung cấp, cao đẳng.
Bởi vậy, trung học nghề không nên chỉ được xem là giải pháp giảm áp lực tuyển sinh lớp 10 hay tăng quy mô giáo dục nghề nghiệp. Mô hình này cần trở thành một cấu phần quan trọng trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia.
Tuy nhiên, để mô hình này thực sự phát huy hiệu quả, cần xây dựng được hệ thống chuẩn đầu ra rõ ràng, cơ chế công nhận tín chỉ, liên thông giữa các trình độ đào tạo, đồng thời tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp trong quá trình đào tạo để người học được tiếp cận môi trường làm việc ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.
Luật hóa trung học nghề giải quyết câu chuyện tuyển sinh và đào tạo nghề, đồng thời là bước đi nhằm xây dựng một hệ thống giáo dục đa lộ trình, nơi mỗi học sinh đều có cơ hội lựa chọn con đường phù hợp nhất với năng lực của mình. Từ đó, mô hình trung học nghề góp phần hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
