Chính sách tạo bệ đỡ nâng cao tinh thần khởi nghiệp cho sinh viên
Những năm gần đây, khởi nghiệp trong sinh viên đã trở thành một trong những trọng tâm chính sách của giáo dục đại học Việt Nam. Từ các cuộc thi ý tưởng sáng tạo, chương trình hỗ trợ của nhà trường đến các đề án quốc gia, tinh thần “dám nghĩ, dám làm” đang dần được khơi dậy trong thế hệ trẻ.
Một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp trong sinh viên thời gian qua là việc hình thành tương đối rõ nét hệ thống chính sách hỗ trợ từ cấp quốc gia đến các cơ sở giáo dục đại học.
Dấu mốc quan trọng là Quyết định 1665/QĐ-TTg năm 2017 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Hỗ trợ học sinh, sinh viên khởi nghiệp đến năm 2025” (Đề án 1665). Đây được xem là chương trình nền tảng đầu tiên đặt vấn đề khởi nghiệp sinh viên ở quy mô quốc gia, với mục tiêu không chỉ thúc đẩy tinh thần đổi mới sáng tạo mà còn trang bị kiến thức, kỹ năng và môi trường hỗ trợ cho người học.
Theo định hướng của Đề án, hoạt động hỗ trợ khởi nghiệp được triển khai theo nhiều nhóm giải pháp như đào tạo kỹ năng khởi nghiệp, xây dựng không gian sáng tạo trong trường học, kết nối doanh nghiệp, hỗ trợ vốn và hoàn thiện cơ chế chính sách.
Những năm gần đây, nhiều trường đại học đã bắt đầu đưa nội dung đổi mới sáng tạo, tư duy kinh doanh, quản trị dự án vào chương trình đào tạo. Không ít cơ sở giáo dục thành lập trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp, vườn ươm doanh nghiệp hoặc tổ chức các cuộc thi ý tưởng sáng tạo dành cho sinh viên. Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng vừa ban hành Quyết định số 1112/QĐ-BGDĐT kế hoạch triển khai Chương trình “Hỗ trợ học sinh, sinh viên khởi nghiệp giai đoạn 2026 - 2035” của ngành Giáo dục.
Bên cạnh đó, Ngày hội Khởi nghiệp quốc gia của học sinh, sinh viên (SV_STARTUP) cũng trở thành hoạt động thường niên quy mô lớn nhằm kết nối nhà trường, doanh nghiệp, quỹ đầu tư và cộng đồng khởi nghiệp.
Điểm đáng chú ý là tư duy chính sách hiện nay đang có sự chuyển dịch từ hỗ trợ phong trào sang xây dựng hệ sinh thái. Nếu giai đoạn đầu chủ yếu tập trung vào truyền thông và các cuộc thi ý tưởng, thì hiện nay trọng tâm đang chuyển sang tạo môi trường để dự án của sinh viên có thể tiếp tục phát triển sau cuộc thi.
Khởi nghiệp trong đại học: Từ xu hướng toàn cầu đến yêu cầu nội tại
Tuy nhiên, thực tế cho thấy, không ít hoạt động khởi nghiệp vẫn mang tính phong trào, dừng lại ở các cuộc thi hoặc ý tưởng ban đầu. Số dự án đi được đến giai đoạn thương mại hóa, tạo tác động xã hội hoặc phát triển bền vững còn hạn chế. Điều này đặt ra yêu cầu phải chuyển từ “khuyến khích khởi nghiệp” sang “kiến tạo hệ sinh thái khởi nghiệp” trong nhà trường.
Theo các phân tích chính sách gần đây, việc tăng cường kết nối hệ sinh thái khởi nghiệp trong ngành giáo dục đang được coi là hướng đi then chốt, trong đó sinh viên không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà phải trở thành chủ thể trung tâm.
Trên thế giới, mô hình “đại học khởi nghiệp” (entrepreneurial university) đã phát triển mạnh từ cuối thế kỷ XX, gắn với vai trò mới của trường đại học trong nền kinh tế tri thức. Không chỉ đào tạo và nghiên cứu, các trường còn tham gia trực tiếp vào đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ và phát triển doanh nghiệp.
Tại Việt Nam, xu hướng này cũng đang hình thành rõ nét. Nhiều trường đại học đã xây dựng trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp, không gian sáng tạo, chương trình ươm tạo doanh nghiệp. Tuy nhiên, theo nghiên cứu về mô hình khởi nghiệp trong các trường đại học mở, phần lớn hoạt động hiện nay vẫn chịu ảnh hưởng của mô hình khởi nghiệp công nghệ cao, trong khi chưa phù hợp với điều kiện thực tiễn và đặc thù người học. Đặc biệt, với các trường đại học định hướng ứng dụng hoặc đại học mở, sinh viên thường có xu hướng khởi nghiệp trong các lĩnh vực dịch vụ, giáo dục, du lịch cộng đồng hoặc kinh doanh nhỏ. Đây là những lĩnh vực gần với đời sống, có tính khả thi cao nhưng lại chưa được hỗ trợ tương xứng. Điều đó cho thấy, nếu không có cách tiếp cận phù hợp, khởi nghiệp trong sinh viên dễ rơi vào tình trạng hình thức.
Dù được thúc đẩy mạnh mẽ, tinh thần khởi nghiệp trong sinh viên vẫn đối mặt với nhiều rào cản mang tính hệ thống. Trước hết là hạn chế về cơ chế tài chính và pháp lý. Các trường đại học công lập còn gặp khó khăn trong việc sử dụng nguồn lực để đầu tư cho khởi nghiệp, đặc biệt là góp vốn, ươm tạo hoặc chia sẻ lợi ích với doanh nghiệp. Điều này khiến nhiều ý tưởng tiềm năng không có điều kiện phát triển tiếp.
Thứ hai là thiếu sự đồng hành dài hạn. Phần lớn hoạt động hỗ trợ hiện nay tập trung vào giai đoạn hình thành ý tưởng, trong khi giai đoạn triển khai, thử nghiệm thị trường và mở rộng lại thiếu nguồn lực và cố vấn chuyên sâu .
Thứ ba là hạn chế về đội ngũ cố vấn và kết nối thực tiễn. Sinh viên có ý tưởng nhưng thiếu người hướng dẫn có kinh nghiệm thực tế, thiếu mạng lưới doanh nghiệp để thử nghiệm sản phẩm. Cuối cùng là thiếu cơ chế đánh giá tác động. Các dự án khởi nghiệp xã hội - vốn rất phù hợp với sinh viên lại khó được đo lường bằng các tiêu chí tài chính, dẫn đến chưa được ghi nhận đúng mức.
Các giải pháp thiết thực để thúc đẩy hoạt động khởi nghiệp trong nhà trường
Để phát huy tinh thần khởi nghiệp trong sinh viên, điều quan trọng nhất là phải đưa khởi nghiệp trở thành một phần của quá trình đào tạo, thay vì hoạt động bên lề. Một trong những điểm then chốt được nhấn mạnh trong các chính sách hiện nay là tăng cường kết nối hệ sinh thái khởi nghiệp trong giáo dục. Điều này không chỉ dừng ở việc kết nối trong nội bộ trường, mà cần mở rộng ra toàn xã hội.
Hệ sinh thái này cần bao gồm:
Nhà trường: đào tạo, ươm tạo, định hướng
Doanh nghiệp: cung cấp thị trường, kinh nghiệm thực tiễn
Nhà nước: tạo hành lang pháp lý, hỗ trợ tài chính
Cộng đồng: nơi thử nghiệm và lan tỏa giá trị
Trong đó, vai trò của nhà trường là trung tâm điều phối, còn sinh viên là chủ thể sáng tạo.
Thực tiễn quốc tế cho thấy, những hệ sinh thái khởi nghiệp thành công đều có sự phối hợp chặt chẽ giữa ba trụ cột: nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp (mô hình “Triple Helix”). Đây cũng là hướng đi mà Việt Nam đang từng bước tiếp cận.
Khởi nghiệp không nên chỉ được hiểu là việc thành lập doanh nghiệp, mà rộng hơn là năng lực phát hiện vấn đề, sáng tạo giải pháp và thích ứng với thay đổi. Với cách tiếp cận này, mọi sinh viên đều cần được trang bị tư duy khởi nghiệp. Đặc biệt, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số đang làm thay đổi thị trường lao động, khả năng tự tạo việc làm và thích ứng linh hoạt sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng.
Có thể thấy, Việt Nam đã đi qua giai đoạn “khơi dậy tinh thần khởi nghiệp” với nhiều chính sách và chương trình cụ thể. Tuy nhiên, thách thức lớn hơn hiện nay là làm sao để tinh thần trở thành một dòng chảy bền vững trong giáo dục đại học.
Phát huy tinh thần khởi nghiệp trong sinh viên không chỉ là câu chuyện của giáo dục, mà còn là câu chuyện của phát triển quốc gia. Một thế hệ sinh viên năng động, sáng tạo và dám hành động sẽ là nền tảng cho một nền kinh tế đổi mới và bền vững. Từ những giải pháp thiết thực: tích hợp vào đào tạo, kết nối hệ sinh thái, hỗ trợ dài hạn… khởi nghiệp có thể trở thành một trụ cột thực sự của giáo dục đại học Việt Nam.
