Đề xuất thi 2 môn trong tuyển sinh vào lớp 10
Phương án tuyển sinh lớp 10 đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo lấy ý kiến thu hút sự quan tâm bởi có thể tạo ra thay đổi đáng kể trong cách thức tổ chức kỳ thi vào trung học phổ thông công lập. Theo Dự thảo Thông tư thay thế quy định hiện hành, nếu địa phương tổ chức thi tuyển vào trung học phổ thông thì thí sinh dự kiến chỉ thi hai môn là Toán và Ngữ văn, với thời gian làm bài Ngữ văn 120 phút, Toán từ 90-120 phút.
Điểm mới nằm ở việc không còn môn thi thứ ba do địa phương lựa chọn. Theo Thông tư 30/2024/TT-BGDĐT đang được áp dụng, kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 gồm Toán, Ngữ văn và một môn thi hoặc bài thi thứ ba do Sở Giáo dục và Đào tạo lựa chọn. Đây là cơ chế tạo dư địa để các địa phương căn cứ vào điều kiện thực tế, mục tiêu giáo dục và đặc điểm học sinh để xây dựng phương án tuyển sinh.
Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo đưa phương án hai môn ra lấy ý kiến cũng diễn ra trong bối cảnh tuyển sinh lớp 10 tại nhiều địa phương đã có những cách tiếp cận khác nhau. Năm học 2024-2025, một số địa phương từng giảm số lượng môn thi, trong khi một số nơi lựa chọn xét tuyển hoặc kết hợp các phương thức tuyển sinh. Chẳng hạn, Vĩnh Phúc giảm từ 5 môn xuống 3 môn; Ninh Bình cũng giảm số môn và thời gian làm bài môn thi thứ ba. Trong khi đó, một số địa phương như Đồng Tháp, Vĩnh Long lựa chọn phương án xét tuyển ở một số hoặc toàn bộ trường trung học phổ thông công lập theo điều kiện cụ thể. Đến kỳ tuyển sinh năm 2025, hơn 30 địa phương đã công bố môn thi thứ ba, trong đó Ngoại ngữ, chủ yếu là tiếng Anh, được lựa chọn phổ biến; một số địa phương thực hiện xét tuyển thay vì tổ chức thi tuyển.
Thực tế này cho thấy tuyển sinh lớp 10 không có một mô hình duy nhất phù hợp với mọi địa phương. Cùng đứng trước yêu cầu giảm áp lực cho học sinh, nhưng mỗi địa phương lại có những điều kiện khác nhau về quy mô dân số, số lượng học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở, mạng lưới trường trung học phổ thông, chỉ tiêu tuyển sinh và nhu cầu vào trường công lập.
Trong những năm gần đây, Toán, Ngữ văn và Ngoại ngữ đã trở thành cấu trúc quen thuộc trong kỳ thi lớp 10 ở nhiều tỉnh, thành. Năm 2026, Hà Nội tiếp tục tổ chức kỳ thi với môn thi thứ ba; Thành phố Hồ Chí Minh cũng lựa chọn Ngoại ngữ bên cạnh Toán và Ngữ văn. Việc lựa chọn Ngoại ngữ làm môn thi thứ ba trong nhiều năm diễn ra trong bối cảnh tăng cường năng lực ngoại ngữ cho học sinh. Việc đưa tiếng Anh vào kỳ thi tuyển sinh cũng tạo thêm động lực học tập đối với học sinh cuối cấp. Tuy nhiên, kỳ thi cũng có thể tác động ngược trở lại quá trình dạy và học nếu việc ôn luyện tập trung quá nhiều vào các môn được sử dụng để tuyển sinh.
Trong những năm gần đây, Toán, Ngữ văn và Ngoại ngữ đã trở thành cấu trúc quen thuộc trong kỳ thi lớp 10 ở nhiều tỉnh, thành (Nguồn: Trường Trung học cơ sở Thanh Xuân, Hà Nội)
Đây cũng là một trong những vấn đề được đặt ra khi đề xuất bỏ môn thi thứ ba. Khi Toán và Ngữ văn trở thành hai môn duy nhất được sử dụng trong kỳ thi, yêu cầu đặt ra là phải hạn chế nguy cơ học sinh dồn sự quan tâm vào hai môn này, trong khi các môn học khác bị xem nhẹ. Một số ý kiến được báo chí ghi nhận cho rằng giảm môn thi có thể giúp học sinh giảm thời gian ôn luyện, nhưng không đồng nghĩa với việc giảm yêu cầu học tập hay tự động giải quyết áp lực cạnh tranh vào trường công lập.
Thực tế tại Hà Nội là một ví dụ cho thấy áp lực tuyển sinh không chỉ xuất phát từ cấu trúc đề thi. Thành phố có quy mô học sinh lớn, trong khi mạng lưới trường lớp giữa các khu vực còn chưa đồng đều. Lãnh đạo Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội cho biết thành phố đang nghiên cứu các phương án nhằm giảm áp lực thi cử nhưng đồng thời phải bảo đảm tính khách quan, công bằng; việc thay đổi phương thức tuyển sinh cũng cần gắn với yêu cầu kiểm tra, đánh giá trong quá trình học tập phải có tính đồng bộ và độ tin cậy.
Như vậy, nếu chỉ giảm từ ba môn xuống hai môn nhưng số lượng học sinh có nhu cầu vào trường công lập vẫn cao hơn đáng kể so với chỉ tiêu, áp lực cạnh tranh có thể vẫn tồn tại. Khi đó, áp lực có thể chuyển từ việc ôn thêm một môn sang việc nâng điểm ở hai môn còn lại. Bởi vậy, giảm môn thi nên được nhìn như một giải pháp trong tổng thể đổi mới tuyển sinh, thay vì coi đây là yếu tố duy nhất quyết định mức độ áp lực của kỳ thi.
Trao quyền cho địa phương, nhưng cần một khung thống nhất
Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến các địa phương trước khi hoàn thiện quy định. Dự thảo cũng đặt vấn đề phân định rõ hơn giữa “tiếp nhận học sinh đầu cấp” và “tuyển sinh học sinh đầu cấp”, đồng thời xác định trách nhiệm của Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh, Sở Giáo dục và Đào tạo, Uỷ ban nhân dân cấp xã và các cơ sở giáo dục.
Kinh nghiệm triển khai những năm qua cho thấy sự linh hoạt của địa phương có thể tạo ra những phương án phù hợp hơn với thực tế. Địa phương có thể tổ chức thi tuyển vì nhu cầu vào trường công lập cao; kết hợp thi tuyển với xét tuyển; hoặc thực hiện xét tuyển. Ngay trong phương án thi tuyển, môn thứ ba cũng được lựa chọn khác nhau tùy địa phương.
Từ góc độ quản lý, việc xây dựng một khung chung thống nhất về nguyên tắc, yêu cầu đánh giá và bảo đảm công bằng là cần thiết, nhưng không nhất thiết đồng nghĩa với việc mọi địa phương phải tổ chức tuyển sinh theo một cách hoàn toàn giống nhau. Nếu phương án hai môn được lựa chọn, các địa phương vẫn cần căn cứ vào quy mô học sinh, năng lực tiếp nhận của hệ thống trường trung học phổ thông, phân bố trường lớp và điều kiện kinh tế - xã hội để xây dựng kế hoạch tuyển sinh cụ thể. Trong trường hợp tiếp tục cho phép địa phương lựa chọn phương thức phù hợp, điều quan trọng là các phương án phải được công bố đủ sớm, ổn định và minh bạch để học sinh, phụ huynh và nhà trường có thời gian chuẩn bị.
Đặc biệt, trong bối cảnh Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã được triển khai ở toàn bộ cấp trung học cơ sở, tuyển sinh lớp 10 cũng cần từng bước tiếp cận mục tiêu đánh giá năng lực, phẩm chất của người học thay vì chỉ tập trung vào khả năng ghi nhớ kiến thức của một số môn thi. Nếu kỳ thi chỉ còn Toán và Ngữ văn, yêu cầu đối với cách ra đề càng cần được quan tâm để đánh giá khả năng vận dụng, tư duy, giải quyết vấn đề và sử dụng kiến thức của học sinh.
Việc giảm môn thi có thể giúp thu hẹp khối lượng ôn luyện và giảm một phần áp lực cho học sinh. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu đó, chính sách cần đồng thời giải quyết những yếu tố tạo nên cạnh tranh trong tuyển sinh, từ chỉ tiêu trường công lập, phân bổ mạng lưới trường lớp đến phương thức đánh giá và cách thức công bố thông tin.
Thực tiễn từ các địa phương những năm qua cho thấy không có một công thức duy nhất cho tuyển sinh lớp 10. Một khung quy định thống nhất về nguyên tắc, đi cùng quyền chủ động phù hợp cho địa phương và cơ chế công khai, ổn định, minh bạch, có thể tạo điều kiện để phương án tuyển sinh vừa bảo đảm công bằng, vừa phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa bàn.
