Triết lý giáo dục trong thời đại số: Câu chuyện về đổi mới sáng tạo, cách mạng công nghệ, trí tuệ cảm xúc

Tái định hình triết lý giáo dục trước yêu cầu của thời đại số

Theo GS.TS. Nguyễn Trung Kiên, từ khi bước sang thế kỷ 21, thế giới chứng kiến một làn sóng biến đổi chưa từng có tiền lệ, đó là cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Sự hội tụ của những công nghệ đột phá như: trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), Internet vạn vật (IoT) hay công nghệ thực tế ảo (VR/AR) đã làm thay đổi tận gốc cách con người sống, học tập, nghiên cứu và làm việc. Và giáo dục - ngành nghề vốn được coi là nền tảng của sự phát triển con người, đang đứng trước một bước ngoặt lịch sử. Nếu như ở những giai đoạn trước, giáo dục chủ yếu gắn liền với mục tiêu truyền đạt kiến thức, thì hiện nay, triết lý giáo dục cần được định nghĩa lại, hướng đến việc hình thành năng lực sáng tạo, khả năng thích ứng và tinh thần học tập suốt đời cho mỗi cá nhân.

"AI tạo sinh có thể thúc đẩy đổi mới sư phạm, mở rộng khả năng cá nhân hóa học tập, nhưng cũng đồng thời đặt ra thách thức về liêm chính học thuật và bất bình đẳng trong tiếp cận"

GS.TS. Nguyễn Trung Kiên bày tỏ

Thực tế tại Việt Nam, cơ hội mà công nghệ số mang lại luôn đi kèm với không ít thách thức. GS.TS. Nguyễn Trung Kiên chia sẻ, chúng ta có lợi thế về dân số trẻ, tinh thần hiếu học và sự quan tâm lớn của Nhà nước đối với chuyển đổi số trong giáo dục. Điển hình là Quyết định số 131/ QĐ-TTg ngày 25/01/2022 của Thủ tướng Chính phủ, phê duyệt Đề án “Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo giai đoạn 2022 - 2025, định hướng đến năm 2030” với nhiệm vụ phát triển các nền tảng và tài nguyên giáo dục sử dụng chung; xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống thông tin quản lý; đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực cho chuyển đổi số.

Trên thực tế, ngành Giáo dục Việt Nam đã có những thành tựu bước đầu, cụ thể là việc Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu quản lý thông tin của các trường học trên toàn quốc, từ mầm non đến phổ thông. Công nghệ cũng được ứng dụng trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông và công tác tuyển sinh đại học để sàng lọc thí sinh ảo và công bố điểm chuẩn. Nhiều địa phương đã thí điểm các mô hình “trường học thông minh”, một số trường học ở TP. Hồ Chí Minh hay Hà Giang đã tích hợp công nghệ vào giảng dạy và quản lý.

Tuy nhiên, bài toán về nhân lực chất lượng cao, sự chênh lệch trong tiếp cận giáo dục giữa các vùng miền, năng lực công nghệ của đội ngũ giáo viên và điều kiện cơ sở vật chất vẫn là những rào cản không nhỏ. Vì vậy, nếu thiếu một triết lý giáo dục đủ rõ ràng để dẫn dắt, việc đổi mới rất dễ trở nên manh mún, chỉ dừng ở bề nổi công nghệ. Triết lý giáo dục trong thời đại số, suy cho cùng, không chỉ là chuyện áp dụng công nghệ, mà là câu chuyện về tư duy, tầm nhìn và khát vọng hình thành một thế hệ công dân Việt Nam bản lĩnh, sáng tạo và giàu tính nhân văn.

Những tác động của mô hình giáo dục 4.0 trên các phương diện

Theo GS.TS. Nguyễn Trung Kiên, công nghệ số hiện đang tạo ra những tác động sâu rộng và mang tính hệ thống đối với ngành Giáo dục, thể hiện rõ qua bốn khía cạnh cốt lõi của mô hình Giáo dục 4.0.

Ở phương diện giảng dạy 4.0, quá trình dạy và học ngày càng trở nên linh hoạt, vượt qua các giới hạn truyền thống về không gian, thời gian và độ tuổi, đồng thời thúc đẩy liên kết đa ngành, đa lĩnh vực. Việc ứng dụng các công nghệ như thực tế ảo giúp mở rộng không gian thực hành, thí nghiệm, phần nào khắc phục những hạn chế về cơ sở vật chất. Bên cạnh đó, AI hỗ trợ cá nhân hóa lộ trình học tập, phù hợp với năng lực, tốc độ và phong cách học tập của từng người học.

Đối với nghiên cứu 4.0, hoạt động nghiên cứu khoa học được hỗ trợ bởi các phần mềm và công cụ số hiện đại, góp phần tự động hóa một số khâu, nâng cao độ chính xác và rút ngắn thời gian xử lý dữ liệu.

Trong lĩnh vực quản trị 4.0, các phần mềm quản lý và hệ thống dữ liệu số giúp công tác điều hành nhà trường trở nên khoa học và hiệu quả hơn, từ quản lý người học, đội ngũ nhà giáo đến cơ sở vật chất và tài chính.

Cuối cùng là hệ sinh thái giáo dục 4.0, được hình thành thông qua sự kết nối và phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp, qua đó tạo ra những giá trị và lợi ích thiết thực cho các bên tham gia.

Đáng chú ý, theo quan điểm của GS.TS. Nguyễn Trung Kiên, AI không phải là yếu tố thay thế con người mà đóng vai trò như một “trợ lý thông minh”. Việc AI đảm nhiệm các công việc hành chính lặp đi lặp lại, như chấm điểm hay theo dõi tiến độ học tập, giúp giáo viên có thêm thời gian tập trung vào tương tác sư phạm, thiết kế bài giảng và hỗ trợ người học một cách sâu sắc hơn.

Gợi mở khung triết lý giáo dục Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số

GS.TS. Nguyễn Trung Kiên cho rằng, Việt Nam cần một triết lý giáo dục hiện đại, không phải như một khẩu hiệu, mà là tư tưởng dẫn dắt hành động, đủ sức dung hòa giữa truyền thống và đổi mới. Triết lý này phải được xây dựng trên nền tảng văn hóa hiếu học, tinh thần tôn sư trọng đạo của dân tộc, đồng thời tiếp thu tinh hoa giáo dục nhân loại, tái định nghĩa việc học như một quá trình chủ động và suốt đời, xác lập vai trò mới của người thầy – người đồng hành, dẫn dắt và truyền cảm hứng.

Theo GS.TS. Nguyễn Trung Kiên, triết lý giáo dục Việt Nam trong thời đại số cần vận hành trên bốn trụ cột gắn bó chặt chẽ với nhau: nhân văn – tích cực, linh hoạt – thích ứng, kết nối – hợp tác và sáng tạo – tự chủ. Giáo dục phải lấy con người làm trung tâm, tôn trọng sự khác biệt, nuôi dưỡng đạo đức và cảm xúc; đồng thời đủ linh hoạt để cá nhân hóa lộ trình học tập, gắn chặt với nhu cầu thực tiễn của thị trường lao động. Việc mở rộng kết nối giữa nhà trường, Nhà nước và doanh nghiệp sẽ tạo nên một hệ sinh thái giáo dục mở, còn sáng tạo và tự chủ chính là mục tiêu cuối cùng, giúp hình thành nguồn nhân lực có bản lĩnh, trí tuệ và khả năng dẫn dắt sự phát triển.

Trên cơ sở đó, GS.TS. Nguyễn Trung Kiên nhấn mạnh, để hiện thực hóa triết lý giáo dục mới, Việt Nam cần đổi mới mạnh mẽ chương trình và phương pháp đào tạo theo hướng phát triển năng lực, nâng cao chất lượng và vai trò của đội ngũ nhà giáo, xây dựng môi trường giáo dục thông minh gắn với doanh nghiệp, đồng thời hoàn thiện chính sách và khung pháp lý cho chuyển đổi số. Đây là nền tảng để giáo dục Việt Nam không chỉ thích ứng với kỷ nguyên số, mà còn tạo ra động lực bứt phá bền vững cho sự phát triển quốc gia.

Xây dựng một mô hình giáo dục chuyển đối số

GS.TS. Nguyễn Trung Kiên chia sẻ, trong bối cảnh chuyển đổi số và AI đang định hình lại nền giáo dục toàn cầu, Trường Đại học Công nghệ TP. Hồ Chí Minh (HUTECH) chú trọng đổi mới sáng tạo trong quản lý, giảng dạy và nghiên cứu, đồng thời mở rộng cơ hội tiếp cận, kết nối với cộng đồng, tổ chức, doanh nghiệp trong và ngoài nước. Đây là cơ sở để hình thành một mô hình giáo dục trí tuệ số cho phát triển bền vững, trong đó năng lực số và AI, năng lực phát triển bền vững, kỹ năng giải quyết vấn đề, trải nghiệm thực tế nghề nghiệp, ứng dụng công nghệ trong giảng dạy và học tập, được tích hợp trong chương trình đào tạo. Dựa trên các giá trị văn hóa cốt lõi Tri thức - Đạo đức - Sáng tạo, mô hình này hướng đến việc đào tạo ra các công dân toàn cầu có khả năng thích ứng, sáng tạo và hành động vì sự phát triển bền vững, góp phần nâng tầm vị thế HUTECH trong hệ thống giáo dục đại học Việt Nam và quốc tế.

Trong đó, quá trình chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ trong dạy và học đang triển khai tại HUTECH nhận được nhiều chú ý hơn cả, điều này xuất phát từ nhu cầu các bên liên quan về nâng cao chất lượng đào tạo, mở rộng nhu cầu học tập và hỗ trợ học tập suốt đời, tăng cường kết nối với cộng đồng và xã hội. Theo GS.TS. Nguyễn Trung Kiên, môi trường học tập trực tuyến của HUTECH eLearning đã được phát triển, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo, hình thành một xã hội học tập phục vụ cho học tập suốt đời, kết nối cộng đồng và xã hội; hệ thống bao gồm hạ tầng công nghệ thông tin, mô hình thiết kế dạy học và xây dựng học liệu số đa phương tiện.