Chính sách tạo động lực mới cho người học STEM
Tuyển sinh đại học năm 2026 diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang đặt mục tiêu phát triển mạnh nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây cũng là năm đầu tiên nhiều chính sách hỗ trợ người học các ngành STEM được triển khai đồng bộ, tạo nên sức hút đáng kể đối với nhóm ngành vốn nhiều năm đối mặt với tình trạng khó tuyển sinh.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đang triển khai 4 đề án lớn về đào tạo nguồn nhân lực. Trong đó, Đề án 1002 đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển công nghệ cao giai đoạn 2025 - 2035 và định hướng tới năm 2045 tập trung đào tạo nhân lực chất lượng cao cho các ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật then chốt, công nghệ chiến lược và khoa học cơ bản. Các đề án còn lại liên quan đến điện hạt nhân, năng lượng và bán dẫn, đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị. Việc đào tạo được triển khai ở nhiều trình độ, từ cử nhân, kỹ sư đến thạc sĩ, tiến sĩ; trong đó chú trọng các chương trình đào tạo tài năng. Đây được xác định là lực lượng nòng cốt để hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh trong trường đại học và doanh nghiệp.
Hiện có khoảng 15 nhóm ngành liên quan đến các lĩnh vực trên, với quy mô dự kiến từ 145.000 đến 150.000 người học trong thông báo tuyển sinh năm 2026. Cùng với việc mở rộng chương trình đào tạo, Nghị định số 179/2026/NĐ-CP đưa ra chính sách hỗ trợ học bổng trực tiếp cho người học. Mức hỗ trợ đối với sinh viên dao động từ 3,7 đến 5,6 triệu đồng mỗi tháng, tùy theo ngành và chương trình đào tạo.
Khác với cách đầu tư chủ yếu thông qua các cơ sở giáo dục đại học trước đây, chính sách học bổng theo Nghị định số 179 hướng trực tiếp tới sinh viên đủ điều kiện. Người học có thể đăng ký vào các trường đại học có đào tạo những ngành thuộc diện được hỗ trợ; sau khi trúng tuyển, học bổng được chuyển cho sinh viên thông qua cơ sở đào tạo. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, khoảng 22.250 sinh viên tuyển sinh năm 2025 có thể được hưởng chính sách này, với kinh phí ước khoảng 350 tỷ đồng. Từ khóa tuyển sinh năm 2026, thời gian hỗ trợ dự kiến là 10 tháng/năm, tổng kinh phí cho một khóa học khoảng 4.200 tỷ đồng.
Tuy nhiên, tại ngày hội Tuyển sinh ngày 04/7/2026, GS.TS Nguyễn Tiến Thảo - Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết việc xét học bổng chỉ căn cứ vào điểm thi tốt nghiệp trung học phổ thông của 3 môn trong tổ hợp xét tuyển. Điểm quy đổi từ chứng chỉ ngoại ngữ quốc tế, điểm cộng và điểm ưu tiên không được sử dụng để xét học bổng. Theo Nghị định số 179, người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược được xét học bổng nếu có tổng điểm thi tốt nghiệp trung học phổ thông của 3 môn theo quy định đạt từ 22,5/30 điểm trở lên, không tính điểm ưu tiên, điểm cộng; đồng thời thuộc nhóm 30% thí sinh có điểm cao nhất của nhóm ngành tương ứng. Do đó, thí sinh đăng ký xét tuyển bằng tổ hợp A01 nhưng sử dụng điểm IELTS quy đổi thay cho điểm thi tốt nghiệp trung học phổ thông môn Tiếng Anh sẽ không đủ điều kiện xét học bổng theo quy định.
Theo Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học, dữ liệu được sử dụng để xét học bổng là dữ liệu gốc từ kết quả chấm thi tốt nghiệp trung học phổ thông đã được nhập lên hệ thống. Việc xác định thí sinh có đạt ngưỡng điểm và thuộc nhóm 30% có điểm cao nhất hay không sẽ do cơ quan chuyên môn thực hiện trên cơ sở dữ liệu tuyển sinh. Điều kiện tiên quyết là thí sinh phải đạt từ 22,5 điểm trở lên. Tổ hợp dùng để xét học bổng phải gồm môn Toán và hai trong các môn Vật lý, Hóa học, Sinh học, Tiếng Anh; kết quả xét chỉ căn cứ vào điểm thi tốt nghiệp trung học phổ thông.
Chọn ngành cần ưu tiên năng lực và sở thích của bản thân
Có thể thấy, chính sách học bổng chỉ là một trong nhiều yếu tố tạo sức hút cho ngành STEM. Quan trọng hơn, đây là nhóm ngành đang có nhu cầu nhân lực rất lớn trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy phát triển kinh tế số, công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo. Theo định hướng của Chính phủ, tỷ lệ người học STEM trong giáo dục đại học sẽ được nâng từ khoảng 29% hiện nay lên 35% vào năm 2030. Điều đó đồng nghĩa với việc quy mô đào tạo sẽ tiếp tục mở rộng, kéo theo nhu cầu tuyển dụng nguồn nhân lực chất lượng cao trong nhiều lĩnh vực công nghệ mới. Bên cạnh nguồn học bổng từ ngân sách nhà nước, các trường đại học và doanh nghiệp cũng đang triển khai nhiều hình thức hỗ trợ khác. Ở trình độ thạc sĩ và tiến sĩ, người học có thể tham gia làm trợ giảng, nghiên cứu viên hoặc kỹ thuật viên phòng thí nghiệm để vừa học tập, vừa tham gia hoạt động nghiên cứu tại cơ sở đào tạo.
Ông Nguyễn Tiến Thảo cho rằng việc đào tạo nhân lực khoa học, công nghệ cần gắn với thực hành và môi trường làm việc thực tế. Doanh nghiệp có thể tham gia xây dựng chương trình, tổ chức đào tạo, tiếp nhận sinh viên thực tập và đánh giá kết quả học tập, khóa luận, luận văn. Sự phối hợp giữa trường đại học và doanh nghiệp sẽ giúp sinh viên sớm làm quen với môi trường lao động, đồng thời tạo điều kiện để các chương trình đào tạo bám sát hơn nhu cầu sử dụng nhân lực. Tuy nhiên, cơ hội chỉ thực sự dành cho những người có năng lực chuyên môn vững vàng, khả năng học tập suốt đời và thích ứng với tốc độ thay đổi rất nhanh của công nghệ.
Chính sách ưu đãi lớn dành cho STEM được dự báo sẽ khiến lượng nguyện vọng đăng ký vào nhóm ngành này tăng mạnh trong năm nay. Một số chuyên gia nhận định điểm chuẩn của nhiều ngành kỹ thuật, công nghệ, khoa học máy tính, trí tuệ nhân tạo, điện tử, vi mạch có thể tiếp tục tăng so với năm trước. Tuy nhiên, Bộ Giáo dục và Đào tạo nhiều lần khuyến nghị thí sinh không nên lựa chọn ngành học chỉ vì chính sách học bổng hoặc xu hướng thị trường. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, điều quan trọng nhất vẫn là lựa chọn ngành phù hợp với năng lực, sở trường và định hướng nghề nghiệp lâu dài.
STEM là nhóm ngành có yêu cầu cao về tư duy logic, khả năng phân tích, toán học, ngoại ngữ cũng như tinh thần nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Việc theo học những ngành này đòi hỏi người học phải đầu tư nghiêm túc trong suốt quá trình đào tạo. Nếu lựa chọn chỉ vì được hỗ trợ tài chính hoặc vì "đây là ngành đang hot", người học rất dễ gặp khó khăn khi chương trình học ngày càng chuyên sâu. Thực tế nhiều năm qua cho thấy không ít sinh viên chuyển ngành hoặc bỏ học sau năm nhất vì nhận ra ngành học không phù hợp với năng lực và sở thích của bản thân.
Đặc biệt, theo quy định của Nghị định 179, người học chuyển sang ngành không còn thuộc diện được hưởng chính sách học bổng có thể phải hoàn trả phần kinh phí đã được Nhà nước hỗ trợ theo quy định. Điều này càng đòi hỏi thí sinh phải cân nhắc kỹ ngay từ khi đăng ký nguyện vọng.
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo đang thay đổi mạnh mẽ thị trường lao động, doanh nghiệp không chỉ cần kỹ sư giỏi chuyên môn mà còn yêu cầu năng lực sáng tạo, kỹ năng giải quyết vấn đề, làm việc nhóm, giao tiếp quốc tế và khả năng nghiên cứu phát triển sản phẩm mới. Vì vậy, việc lựa chọn ngành học cần được nhìn nhận như một quyết định đầu tư dài hạn cho tương lai nghề nghiệp. Việc nhà nước dành nguồn lực lớn để hỗ trợ người học STEM là một bước đi cần thiết nhằm hiện thực hóa mục tiêu phát triển nguồn nhân lực khoa học và công nghệ trong giai đoạn mới. Mùa tuyển sinh năm 2026 đang bước vào thời điểm thí sinh cân nhắc nghiêm túc về năng lực bản thân, sở thích nghề nghiệp và con đường phát triển lâu dài. STEM đang mở ra rất nhiều cơ hội, nhưng cơ hội ấy sẽ chỉ thực sự trở thành thành công khi người học bước vào bằng sự chuẩn bị, đam mê và quyết tâm theo đuổi đến cùng.
