Danh mục đào tạo nghề bổ sung các ngành nghề mới
Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa ban hành Thông tư 77/2026/TT-BGDĐT về danh mục ngành, nghề đào tạo trong lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp, áp dụng đối với trình độ cao đẳng, trung cấp, giáo dục trung học nghề và trình độ sơ cấp. Danh mục mới đã bổ sung nhiều ngành, nghề gắn trực tiếp với những lĩnh vực đang được đầu tư, phát triển mạnh trong nền kinh tế. Trong nhóm công nghệ xuất hiện các nghề như Trí tuệ nhân tạo, Robot và trí tuệ nhân tạo, Công nghệ ứng dụng trí tuệ nhân tạo, Kỹ thuật robot công nghiệp. Ở lĩnh vực năng lượng có Lắp đặt và bảo trì hệ thống năng lượng tái tạo, Vận hành nhà máy điện gió, điện mặt trời.
Đặc biệt, sự xuất hiện của hàng loạt nghề liên quan đến đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị như kỹ thuật hệ thống điện, thông tin tín hiệu, AFC, điều độ điện sức kéo... cho thấy danh mục đào tạo đang phản ánh rõ hơn nhu cầu nhân lực phát sinh từ các dự án hạ tầng quy mô lớn. Những thay đổi này thể hiện sự chuyển dịch trong cách xác định nghề đào tạo: nghề mới cần xuất phát từ nhu cầu nhân lực, có đặc điểm và vị trí việc làm cụ thể, thay vì chỉ hình thành từ khả năng mở lớp của cơ sở đào tạo.
Thông tư 77 cũng đưa ra cơ chế cập nhật linh hoạt hơn. Danh mục được rà soát, đánh giá hằng năm và điều chỉnh định kỳ ít nhất 3 năm một lần; trong thời gian giữa các kỳ điều chỉnh, những nghề mới phát sinh vẫn có thể được rà soát, cập nhật trên Cổng thông tin điện tử của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Bộ, ngành, địa phương, cơ sở giáo dục nghề nghiệp và các đơn vị liên quan đều có thể đề xuất nghề mới khi có căn cứ khoa học, thực tiễn và nhu cầu nhân lực.
Thị trường lao động đang cần cả kỹ sư và nhân lực kỹ thuật
Nhu cầu nhân lực hiện nay cho thấy không phải mọi vị trí trong một ngành công nghệ mới đều cần trình độ đại học. Cùng một hệ sinh thái sản xuất có thể cần kỹ sư nghiên cứu, chuyên gia thiết kế, kỹ thuật viên vận hành, nhân viên bảo trì, nhân lực kiểm thử và nhiều vị trí thực hành khác. Đường sắt tốc độ cao là một ví dụ rõ. Theo dự thảo kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng và phát triển nguồn nhân lực đường sắt giai đoạn 2026-2030, mục tiêu đặt ra là đào tạo mới ít nhất 35.000 nhân lực, trong đó khoảng 14.000 người trình độ đại học, 11.000 người trình độ cao đẳng và 9.000 người trình độ trung cấp. Nhu cầu trải rộng từ kỹ thuật xây dựng, thông tin - tín hiệu, hệ thống điện và năng lượng đường sắt đến đầu máy - toa xe và khai thác vận tải.
Cơ cấu này cho thấy một thực tế: các dự án công nghệ và hạ tầng lớn không thể chỉ dựa vào nguồn nhân lực đại học. Nếu chỉ tập trung mở thêm các chương trình kỹ sư mà thiếu kỹ thuật viên có khả năng lắp đặt, vận hành, bảo trì và xử lý thiết bị tại hiện trường, chuỗi nhân lực vẫn sẽ thiếu một mắt xích quan trọng. Tương tự, với AI, robot hay năng lượng tái tạo, thị trường lao động không chỉ cần người nghiên cứu thuật toán hoặc thiết kế hệ thống. Doanh nghiệp còn cần những người có kỹ năng triển khai, vận hành, tích hợp thiết bị, bảo dưỡng hệ thống và xử lý các tình huống kỹ thuật cụ thể.
Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng yêu cầu các địa phương và cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp rà soát, dự báo nhu cầu nhân lực theo từng ngành, lĩnh vực; ưu tiên những ngành có nhu cầu tuyển dụng lớn, thiếu nhân lực qua đào tạo hoặc những ngành nghề mới nổi. Công văn 1803/BGDĐT-GDNNGDTX ngày 9/4/2026 về tăng cường đào tạo nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển trong tình hình mới đồng thời nhấn mạnh yêu cầu gắn đào tạo với nhu cầu thực tế của các dự án, tăng đào tạo tại chỗ, đào tạo theo đơn đặt hàng doanh nghiệp và tăng thực hành, thực tập.
Sự phát triển của các ngành mới cũng đặt ra yêu cầu nhìn lại mối quan hệ giữa giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp. Trong một thời gian dài, lựa chọn học đại học thường được xem là hướng đi chính sau trung học phổ thông, trong khi giáo dục nghề nghiệp được nhìn như một hướng rẽ dành cho những người không vào đại học. Cách nhìn này không còn phù hợp với cơ cấu nhân lực của nền kinh tế hiện đại.
Một hệ sinh thái công nghệ hoàn chỉnh cần nhiều tầng nhân lực với trình độ và chức năng khác nhau. Đại học có lợi thế trong đào tạo kỹ sư, chuyên gia, nhân lực nghiên cứu và phát triển công nghệ; giáo dục nghề nghiệp có thế mạnh về đào tạo kỹ thuật viên, nhân lực thực hành, vận hành và bảo trì. Thực tế đào tạo nhân lực công nghệ cao đang cho thấy nhu cầu này. Trong lĩnh vực AI, bán dẫn, kỹ thuật - công nghệ, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã triển khai định hướng phát triển các chương trình đào tạo tài năng ở bậc đại học, sau đại học; riêng lĩnh vực bán dẫn đã có 19 cơ sở đào tạo được giao nhiệm vụ triển khai chương trình ở bậc đại học và thạc sĩ.
Trong khi đó, danh mục giáo dục nghề nghiệp mới bổ sung AI, robot và nhiều nghề kỹ thuật liên quan. Hai hướng đào tạo này có thể tạo thành một hệ thống nhân lực liên thông: đại học tập trung vào nghiên cứu, thiết kế và phát triển; giáo dục nghề nghiệp tập trung mạnh hơn vào triển khai, vận hành và kỹ thuật ứng dụng. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với xu hướng lựa chọn ngành học của người học. Dữ liệu tuyển sinh đại học năm 2026 cho thấy hơn một nửa thí sinh lựa chọn các ngành thuộc nhóm STEM. Đây là tín hiệu cho thấy người học đang quan tâm ngày càng nhiều đến những lĩnh vực gắn với công nghệ, kỹ thuật và nhu cầu phát triển mới của nền kinh tế.
