Trong bối cảnh toàn cầu hoá, chuyển đổi số và cạnh tranh nguồn nhân lực ngày càng cao, giáo dục được xác định là quốc sách hàng đầu, là nền tảng của sự phát triển bền vững đất nước. Cùng với hệ thống giáo dục công lập, giáo dục ngoài công lập đã và đang góp phần mở rộng cơ hội học tập, đa dạng hoá mô hình đào tạo, giảm áp lực ngân sách nhà nước và thúc đẩy cạnh tranh chất lượng trong toàn hệ thống.
Giáo dục ngoài công lập đang đứng trước nhiều cơ hội phát triển nhờ nhiều chính sách mới tháo gỡ rào cản, mở rộng không gian phát triển và tự khẳng định vị trí trong hệ thống giáo dục quốc dân. Những cơ hội này phản ánh sự thay đổi quan trọng trong tư duy chính sách.
Cơ sở pháp lý cho giáo dục ngoài công lập phát triển
Quy mô người học của hệ thống giáo dục việt Nam đã vượt 24,5 triệu người, chưa kể số người tham gia các hình thức học tập suốt đời và đào tạo nâng cao. Điều này đặt ra nhu cầu lớn về cơ sở giáo dục, đặc biệt trong bối cảnh đô thị hoá, gia tăng dân số và yêu cầu đào tạo nhân lực chất lượng cao. Giáo dục ngoài công lập trở thành một trong những giải pháp quan trọng để đáp ứng nhu cầu này.
Chủ trương xã hội hoá giáo dục được Đảng và Nhà nước xác định từ sớm, coi đây là giải pháp quan trọng để huy động nguồn lực xã hội cho phát triển giáo dục. Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã nhấn mạnh yêu cầu đa dạng hoá các loại hình cơ sở giáo dục, khuyến khích phát triển giáo dục ngoài công lập, coi đây là một trong những động lực nâng cao chất lượng giáo dục. Các nghị quyết mới của Bộ Chính trị tiếp tục khẳng định giáo dục ngoài công lập là thành phần cùng tham gia kiến tạo chất lượng giáo dục quốc gia.
Luật Giáo dục 2019 và mới đây Luật Giáo dục vừa được Quốc hội thông qua đều khẳng định rõ quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân trong việc thành lập và tham gia hoạt động giáo dục, bảo đảm nguyên tắc bình đẳng giữa các loại hình cơ sở giáo dục. Các nghị định về đầu tư trong lĩnh vực giáo dục (như Nghị định 46/2017/NĐ-CP quy định về điều kiện đầu tư và hoạt động trong lĩnh vực giáo dục) đã quy định cụ thể điều kiện đầu tư, cơ chế tài chính và quản trị đối với cơ sở giáo dục ngoài công lập. Bên cạnh đó, Chiến lược phát triển giáo dục đến năm 2030, tầm nhìn 2045 tiếp tục nhấn mạnh việc thúc đẩy xã hội hoá, khuyến khích cộng đồng và xã hội tham gia đầu tư phát triển giáo dục, đặc biệt là các cơ sở giáo dục ngoài công lập chất lượng cao.
Nhiều chính sách mới đã được ban hành nhằm khuyến khích đầu tư trong lĩnh vực giáo dục, bao gồm ưu đãi về đất đai, thuế, tín dụng và cơ chế hợp tác công - tư (PPP). Bên cạnh đó, Việt Nam cũng mở cửa thu hút đầu tư nước ngoài vào lĩnh vực giáo dục, coi đây là lĩnh vực có tiềm năng tăng trưởng mạnh, được hỗ trợ bởi nhu cầu học tập ngày càng tăng và chính sách ưu đãi đầu tư. Những cơ chế này không chỉ giúp tăng quy mô hệ thống giáo dục ngoài công lập mà còn tạo điều kiện hình thành các mô hình giáo dục chất lượng cao, liên kết quốc tế, đáp ứng yêu cầu hội nhập và cạnh tranh toàn cầu.
Đổi mới mô hình giáo dục và cá nhân hoá học tập
Giáo dục ngoài công lập có lợi thế lớn trong việc đổi mới chương trình, phương pháp giảng dạy và mô hình quản trị. Nhiều hệ thống trường tư thục liên cấp, đại học tư thục đã xây dựng chương trình cá nhân hoá, hướng nghiệp sớm, gắn đào tạo với nhu cầu thị trường lao động và doanh nghiệp, qua đó nâng cao tính thực tiễn và khả năng thích ứng của người học.
Phát triển giáo dục ngoài công lập ngoài tăng quy mô và số lượng, quan trọng hơn cả là nâng cao chất lượng. Điều này cần sự đầu tư mạnh mẽ vào đội ngũ giáo viên, cơ sở vật chất, công nghệ giáo dục và quản trị nhà trường. Các chính sách hỗ trợ đào tạo giáo viên, chuyển đổi số giáo dục, kiểm định chất lượng và xếp hạng cơ sở giáo dục cần được áp dụng đồng bộ cho cả công lập và ngoài công lập.
Mặc dù đã được khẳng định vai trò và có nhiều chính sách khuyến khích, giáo dục ngoài công lập vẫn đang đối mặt với không ít thách thức. Trước hết là rào cản về cơ chế và thủ tục đầu tư. Quy trình thành lập, mở rộng cơ sở giáo dục còn phức tạp, thời gian phê duyệt kéo dài, cách hiểu và áp dụng chính sách chưa thống nhất giữa các địa phương, làm giảm sức hấp dẫn của lĩnh vực giáo dục đối với các nhà đầu tư chiến lược, đặc biệt là nhà đầu tư nước ngoài.
Bên cạnh đó, bài toán chất lượng và nguy cơ thương mại hóa giáo dục vẫn là vấn đề được xã hội quan tâm. Một số cơ sở giáo dục ngoài công lập còn thiên về mục tiêu lợi nhuận, trong khi cơ chế kiểm soát và đánh giá chất lượng chưa đủ mạnh, dẫn đến những lo ngại về chất lượng đào tạo. Điều này đặt ra yêu cầu phải xây dựng hệ thống kiểm định chất lượng độc lập, minh bạch, gắn trách nhiệm giải trình với kết quả đào tạo, đồng thời tăng cường vai trò giám sát của cơ quan quản lý nhà nước và xã hội. Một thách thức khác là nguy cơ bất bình đẳng trong tiếp cận giáo dục. Do mức học phí thường cao hơn so với khu vực công lập, giáo dục ngoài công lập có thể làm gia tăng phân hóa cơ hội học tập giữa các nhóm xã hội nếu thiếu các chính sách hỗ trợ phù hợp.
Từ thực tiễn đó, việc hoàn thiện chính sách cho giáo dục ngoài công lập cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển giáo dục quốc gia. Trọng tâm là bảo đảm nguyên tắc bình đẳng giữa các loại hình cơ sở giáo dục trong tiếp cận chính sách, kiểm định chất lượng, đào tạo đội ngũ và chuyển đổi số, chuyển mạnh từ quản lý theo loại hình sở hữu sang quản lý theo chất lượng và hiệu quả đầu ra. Đồng thời, cần đẩy mạnh hợp tác công - tư trong giáo dục với khung pháp lý rõ ràng, minh bạch, tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia đầu tư vào giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học. Cùng với đó, tăng cường kiểm định và minh bạch thông tin về chất lượng, tài chính và kết quả đào tạo sẽ là yếu tố then chốt để xây dựng niềm tin xã hội và bảo đảm cho giáo dục ngoài công lập phát triển bền vững.
Nếu tận dụng tốt cơ hội chính sách và huy động hiệu quả nguồn lực xã hội và bảo đảm chất lượng giáo dục, giáo dục ngoài công lập sẽ trở thành một trụ cột quan trọng của hệ thống giáo dục quốc dân, góp phần đào tạo nguồn nhân lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển đất nước nhanh, bền vững.
