Yêu cầu hoàn hiện Đề án sắp xếp cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp đang được đặt ra với tiến độ khẩn trương. Theo Nghị quyết số 262/NQ-CP của Chính phủ, Bộ Giáo dục và Đào tạo được giao khẩn trương hoàn thiện Đề án, báo cáo Thủ tướng Chính phủ trong tháng 9/2026. Trước đó, Bộ đã triển khai rà soát phương án sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục đại học công lập và cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập trên phạm vi cả nước. Đây là thời điểm để thiết kế lại mạng lưới cơ sở giáo dục theo hướng hợp lý hơn, khắc phục tình trạng phân tán nguồn lực, đồng thời hình thành các trung tâm đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo có khả năng dẫn dắt.
Sắp xếp phải gắn với một chiến lược phát triển tổng thể
Việc sắp xếp các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp được triển khai trong bối cảnh yêu cầu tái cấu trúc hệ thống giáo dục đã được xác định rõ trong các chủ trương của Đảng và Chính phủ. Nghị quyết số 71-NQ/TW đặt ra nhiệm vụ rà soát, sắp xếp, tái cấu trúc các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp; sáp nhập, giải thể các cơ sở đào tạo không đạt chuẩn, qua đó tinh gọn đầu mối và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.
Ở cấp độ quản lý, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã yêu cầu các bộ, cơ quan ngang bộ và địa phương rà soát phương án sắp xếp các cơ sở giáo dục đại học công lập, cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập; trên cơ sở đó hoàn thiện hồ sơ, Đề án theo quy định. Theo kế hoạch được triển khai từ tháng 8/2026, các phương án sắp xếp được tổng hợp để Bộ Giáo dục và Đào tạo xem xét, trình cấp có thẩm quyền đối với các cơ sở giáo dục đại học.
Đáng chú ý, yêu cầu mới nhất của Chính phủ đặt Đề án trong tổng thể sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy và mạng lưới đơn vị sự nghiệp. Theo đó, việc sắp xếp phải đồng bộ với phân cấp, phân quyền, đồng thời bảo đảm các đơn vị sau sắp xếp có đủ điều kiện thực hiện nhiệm vụ được giao. Đây cũng là vấn đề được đặt ra trong định hướng xây dựng Chiến lược phát triển giáo dục đại học giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến năm 2045. Tại cuộc họp về dự thảo Chiến lược, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ phát triển riêng lẻ từng cơ sở sang phát triển hệ sinh thái giáo dục đại học quốc gia, trong đó các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, địa phương, thị trường lao động và đối tác quốc tế cùng tham gia, liên kết và chia sẻ nguồn lực. Theo định hướng này, việc sắp xếp mạng lưới phải gắn với một “bản đồ phát triển” dài hạn của giáo dục đại học. Mỗi cơ sở cần được xác định rõ sứ mạng, thế mạnh, vị trí trong hệ thống và đóng góp đối với phát triển kinh tế - xã hội. Khi đó, sắp xếp mới trở thành công cụ để thực hiện chiến lược phát triển, thay vì chỉ là giải pháp giảm đầu mối.
Không sáp nhập cơ học, phải tạo ra giá trị gia tăng
Một trong những nội dung đáng chú ý được đặt ra trong quá trình hoàn thiện Đề án là rà soát các cơ sở cùng chuyên ngành, cùng thế mạnh để tổ chức lại, liên kết hoặc dùng chung chương trình đào tạo, phòng thí nghiệm, thư viện, hạ tầng số, qua đó hình thành những trung tâm đủ mạnh. Đồng thời, việc sáp nhập, chuyển giao hoặc giải thể phải chứng minh được giá trị gia tăng và có phương án cụ thể bảo đảm quyền lợi người học, xử lý đội ngũ, tài chính, đất đai và tài sản công. Đây là nguyên tắc có ý nghĩa quan trọng. Nếu chỉ cộng các cơ sở lại với nhau, giữ nguyên cách vận hành, bộ máy quản lý và phương thức phân bổ nguồn lực, hệ thống mới có thể lớn hơn nhưng chưa chắc mạnh hơn.
Các chuyên gia đã phân tích rằng vấn đề cốt lõi không nằm ở việc sáp nhập bao nhiêu trường mà ở chỗ sau sáp nhập có tạo ra một thực thể đại học mạnh hơn hay không. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy có những quốc gia sử dụng sáp nhập để hình thành các đại học quy mô lớn, nhưng cũng có những mô hình ưu tiên liên kết, hợp tác và chia sẻ nguồn lực mà không nhất thiết phải hợp nhất về tổ chức. Từ góc độ này, việc tổ chức lại mạng lưới giáo dục đại học Việt Nam cần có nhiều phương thức khác nhau, thay vì áp dụng một mô hình duy nhất cho tất cả các cơ sở. Với những trường có ngành đào tạo bổ sung cho nhau, có thể nghiên cứu mô hình hợp nhất để hình thành đại học đa ngành, đa lĩnh vực. Với những cơ sở có thế mạnh riêng hoặc cần duy trì bản sắc học thuật, có thể phát triển mô hình trường thành viên, cụm trường liên kết hoặc chia sẻ nguồn lực.
Thực tế hiện nay cho thấy nhiều cơ sở đào tạo có ngành học tương đồng, cùng địa bàn hoặc cùng nhóm lĩnh vực nhưng vẫn đầu tư tương đối độc lập về đội ngũ, phòng thí nghiệm, thư viện và hạ tầng số. Việc tổ chức lại có thể mở ra khả năng khai thác chung những nguồn lực này, giảm đầu tư phân tán và tạo điều kiện tập trung nguồn lực cho những lĩnh vực ưu tiên. Đặc biệt, trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực quan trọng của tăng trưởng, nguồn lực cho các lĩnh vực chiến lược càng cần được tập trung. Một phòng thí nghiệm hiện đại nếu chỉ phục vụ một cơ sở sẽ khó phát huy tối đa hiệu quả; trong khi đó, nếu được vận hành như hạ tầng dùng chung cho nhiều nhóm nghiên cứu, nhiều chương trình đào tạo và kết nối với doanh nghiệp, giá trị tạo ra có thể lớn hơn nhiều.
Tương tự, thư viện số, dữ liệu học thuật, nền tảng đào tạo trực tuyến và hạ tầng công nghệ có thể được chia sẻ giữa các cơ sở. Đây chính là hướng tiếp cận từ “mỗi trường một hệ thống” sang hệ sinh thái giáo dục đại học có khả năng kết nối và chia sẻ nguồn lực.
Trong thời gian tới, yêu cầu là khẩn trương hoàn thiện Đề án trong tháng 9/2026. Mục tiêu của sắp xếp là xây dựng một mạng lưới hợp lý hơn và những cơ sở giáo dục mạnh hơn. Khi nguồn lực được tập trung đúng nơi, những cơ sở có thế mạnh được trao điều kiện phát triển, các đơn vị có khả năng bổ trợ được kết nối và người học được đặt ở vị trí trung tâm, quá trình tái cấu trúc mới có thể tạo ra giá trị gia tăng cho toàn hệ thống. Đây cũng là bước quan trọng để giáo dục đại học chuyển từ mô hình phát triển phân tán sang một hệ sinh thái có liên kết, chia sẻ và phân công rõ ràng; từ đó hình thành những trung tâm đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo đủ năng lực đóng góp cho các mục tiêu phát triển dài hạn của đất nước.
