Chuyển đổi số tạo ra yêu cầu mới đối với giáo dục nghề nghiệp
Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư cùng quá trình chuyển đổi số đang làm thay đổi nhanh chóng phương thức sản xuất, kinh doanh và quản trị trong hầu hết các lĩnh vực của nền kinh tế. Nếu trước đây người lao động chỉ cần thành thạo kỹ năng chuyên môn thì nay, khả năng sử dụng công nghệ số, thích ứng với môi trường làm việc thông minh và học tập suốt đời đã trở thành những yêu cầu mang tính bắt buộc. Trong bối cảnh đó, giáo dục nghề nghiệp không chỉ đảm nhận vai trò đào tạo lao động có tay nghề mà còn phải chuẩn bị cho người học năng lực thích ứng với những thay đổi liên tục của công nghệ. Đây cũng là xu hướng được nhiều quốc gia theo đuổi nhằm xây dựng lực lượng lao động chất lượng cao phục vụ phát triển kinh tế số.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Thông tư số 55/2026/TT-BGDĐT quy định chuẩn chương trình đào tạo giáo dục nghề nghiệp. Thông tư tạo ra khung thống nhất để các cơ sở đào tạo xây dựng chương trình theo hướng hiện đại, lấy năng lực người học làm trung tâm, đồng thời đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp và thị trường lao động.
Theo quy định, chuẩn chương trình đào tạo gồm bảy nội dung cơ bản: mục tiêu đào tạo, chuẩn đầu ra, yêu cầu đầu vào, khối lượng học tập tối thiểu, cấu trúc chương trình, phương pháp giảng dạy và đánh giá, cùng các điều kiện bảo đảm chất lượng. Điểm đáng chú ý là toàn bộ các nội dung này đều được xây dựng theo định hướng phát triển năng lực thay vì chỉ truyền đạt kiến thức. Điều này cho thấy giáo dục nghề nghiệp đang chuyển sang mô hình đào tạo theo nhu cầu của thị trường lao động, lấy kết quả đầu ra làm thước đo chất lượng.
Một trong những điểm mới nổi bật của Thông tư số 55/2026/TT-BGDĐT là lần đầu tiên năng lực số và kỹ năng xanh được quy định rõ trong chuẩn đầu ra của các chương trình đào tạo. Theo đó, đối với trình độ cao đẳng, người học sau khi tốt nghiệp phải đạt năng lực số tối thiểu bậc 6/8 theo Khung năng lực số dành cho người học; đối với trình độ trung cấp và chương trình giáo dục trung học nghề phải đạt tối thiểu bậc 5/8. Bên cạnh đó, người học còn phải có kỹ năng xanh như sử dụng hiệu quả tài nguyên, tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải, bảo vệ môi trường và thích ứng với quá trình chuyển đổi xanh trong sản xuất, kinh doanh và dịch vụ.
Trước đây, chuẩn đầu ra chủ yếu tập trung vào kiến thức chuyên môn và kỹ năng thực hành thì nay người học phải được trang bị đồng thời nhiều năng lực nền tảng để có thể làm việc trong môi trường số. Đây cũng là xu thế chung của thế giới khi các doanh nghiệp ngày càng ưu tiên tuyển dụng những lao động không chỉ giỏi nghề mà còn có khả năng sử dụng dữ liệu, phần mềm, trí tuệ nhân tạo, các hệ thống quản trị số cũng như thích ứng với yêu cầu phát triển bền vững.
Việc đưa năng lực số vào chuẩn đầu ra còn góp phần thúc đẩy các cơ sở giáo dục nghề nghiệp đổi mới phương pháp đào tạo. Nhà trường sẽ không thể tiếp tục giảng dạy theo cách truyền thống nếu muốn người học đạt được các tiêu chuẩn mới.
Chất lượng đào tạo phải được nâng cao từ chương trình đến đội ngũ
Muốn người học có năng lực số thì trước hết chương trình đào tạo phải được thiết kế phù hợp. Điều này đòi hỏi các trường nghề rà soát toàn bộ chương trình hiện hành để tích hợp nội dung về công nghệ số, dữ liệu, tự động hóa, trí tuệ nhân tạo và kỹ năng làm việc trên nền tảng số vào từng ngành nghề đào tạo.
Không chỉ thay đổi nội dung, phương pháp giảng dạy cũng cần được đổi mới mạnh mẽ. Việc tăng cường mô phỏng, thực hành trên phần mềm, phòng thí nghiệm số, học tập trực tuyến kết hợp trực tiếp, khai thác học liệu số hay ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong giảng dạy sẽ giúp người học tiếp cận gần hơn với môi trường làm việc thực tế.
Song song với đó là yêu cầu nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo giáo dục nghề nghiệp. Thời gian qua, Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đã xây dựng nhiều chính sách nhằm chuẩn hóa đội ngũ giảng viên giáo dục nghề nghiệp. Trong đó có dự thảo khung chương trình bồi dưỡng năng lực thực hành nghề cho giáo viên dạy thực hành được xây dựng nhằm giúp giáo viên cập nhật công nghệ mới, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và gắn đào tạo với thực tiễn sản xuất.
Bên cạnh đó, Thông tư số 43/2026/TT-BGDĐT quy định tiêu chuẩn người dạy nghề cũng chuyển từ tiếp cận dựa trên văn bằng sang đánh giá năng lực thực hành nghề và năng lực sư phạm, qua đó khuyến khích đội ngũ giảng viên thường xuyên cập nhật công nghệ và kinh nghiệm thực tiễn. Những thay đổi này cho thấy nâng cao chất lượng giáo dục nghề nghiệp cần đồng thời chuẩn hóa đội ngũ, phương pháp giảng dạy và điều kiện bảo đảm chất lượng.
Tăng cường gắn kết với doanh nghiệp để đào tạo đúng nhu cầu
Một trong những hạn chế của giáo dục nghề nghiệp nhiều năm qua là khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra nhanh, khoảng cách này càng có nguy cơ gia tăng nếu chương trình đào tạo không được cập nhật thường xuyên.
Do đó, việc xây dựng chương trình theo chuẩn mới cần có sự tham gia sâu hơn của doanh nghiệp ngay từ khâu xác định chuẩn đầu ra, xây dựng học phần, tổ chức thực hành, thực tập và đánh giá năng lực người học. Sự đồng hành của doanh nghiệp sẽ giúp các trường nghề nắm bắt kịp thời xu hướng công nghệ mới, yêu cầu kỹ năng mới và điều chỉnh chương trình đào tạo phù hợp.
Đây cũng là cách để người học được tiếp cận thiết bị hiện đại, môi trường sản xuất thực tế và có nhiều cơ hội việc làm ngay sau khi tốt nghiệp. Doanh nghiệp cũng được hưởng lợi khi có nguồn nhân lực được đào tạo sát với yêu cầu công việc, giảm thời gian đào tạo lại và nâng cao năng suất lao động.
Việc ban hành Thông tư số 55/2026/TT-BGDĐT có thể xem là bước tiến quan trọng trong quá trình đổi mới giáo dục nghề nghiệp ở Việt Nam. Lần đầu tiên, năng lực số và kỹ năng xanh được xác định là thành tố bắt buộc trong chuẩn đầu ra, phản ánh đúng yêu cầu của thị trường lao động trong kỷ nguyên số. Nâng cao chất lượng giáo dục nghề nghiệp trong bối cảnh chuyển đổi số không chỉ là trách nhiệm của các cơ sở đào tạo mà cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và toàn xã hội.
Khi chương trình đào tạo được xây dựng theo chuẩn hiện đại, đội ngũ nhà giáo được chuẩn hóa, doanh nghiệp tham gia sâu vào quá trình đào tạo và người học được trang bị đầy đủ năng lực số, giáo dục nghề nghiệp sẽ trở thành một trong những động lực quan trọng để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực quốc gia, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế số, chuyển đổi xanh và hội nhập quốc tế trong giai đoạn mới.
