Thông thường, người bình duyệt, hay reviewer, có trách nhiệm đọc bản thảo, đánh giá chất lượng khoa học, đưa ra nhận xét, khuyến nghị chỉnh sửa cho tác giả và tư vấn cho tạp chí trong quá trình ra quyết định. Khi có AI, công việc này có thể được hỗ trợ ở một số khâu như chỉnh sửa ngôn ngữ, sắp xếp lại nhận xét, kiểm tra độ rõ ràng của văn bản phản biện, hoặc gợi ý checklist để reviewer không bỏ sót các tiêu chí cần xem xét.
Tuy nhiên, phần cốt lõi của phản biện vẫn phải thuộc về reviewer. Reviewer phải tự đọc bản thảo, tự đánh giá phương pháp, dữ liệu, lập luận, đóng góp khoa học, hạn chế của nghiên cứu và tự chịu trách nhiệm về khuyến nghị của mình. Nói cách khác, AI có thể là “trợ lý biên tập câu chữ”, nhưng không được trở thành “reviewer”.
Vậy reviewer có được quyền sử dụng AI để phản biện bài báo không?
Đây là một câu hỏi rất thực tế và không có một câu trả lời chung cho mọi tạp chí, vì mỗi nhà xuất bản/tạp chí có chính sách riêng. Tuy vậy, các nguyên tắc hiện nay khá thống nhất.
Thứ nhất, reviewer không nên đưa bản thảo chưa công bố vào AI công cộng hoặc các công cụ AI không được tạp chí cho phép. Bản thảo gửi phản biện là tài liệu học thuật chưa được công bố, có thể chứa ý tưởng, dữ liệu, kết quả nghiên cứu và thông tin thuộc quyền sở hữu trí tuệ của tác giả. Việc tải bản thảo lên một hệ thống AI bên ngoài có thể làm phát sinh rủi ro về bảo mật, quyền sở hữu trí tuệ và quyền riêng tư dữ liệu.
Thứ hai, reviewer không được sử dụng AI để thay thế cho đánh giá chuyên môn. AI có thể giúp câu chữ rõ ràng hơn, nhưng không thể thay reviewer đánh giá tính mới, độ tin cậy của phương pháp, chất lượng dữ liệu, mức độ phù hợp của phân tích hay giá trị đóng góp của bài báo. Nếu reviewer chỉ đưa bản thảo vào AI, nhận lại một bản review đúng theo form mẫu của tạp chí rồi sửa vài câu trước khi gửi đi, thì đó không còn là phản biện đúng nghĩa.
Thứ ba, nếu AI tham gia hỗ trợ trong quá trình đánh giá, việc sử dụng AI cần được minh bạch theo yêu cầu của tạp chí hoặc nhà xuất bản. Trong phản biện khoa học, tính minh bạch không chỉ là yêu cầu thủ tục, mà còn là điều kiện để bảo vệ sự tin cậy của quy trình bình duyệt.
Thứ tư, nền tảng đạo đức cốt lõi của phản biện vẫn là bảo mật. Reviewer được tạp chí trao quyền tiếp cận một bản thảo chưa công bố, vì vậy họ có trách nhiệm giữ kín nội dung bản thảo, không tiết lộ thông tin về công trình và không sử dụng thông tin đó ngoài phạm vi phản biện.
AI có thể giúp người bình duyệt cầm bút đỏ cho đẹp hơn, nhưng không được ngồi hẳn vào ghế của họ.
Một tình huống đang trở nên khá phổ biến là: khi nhận bài, reviewer chuyển bản thảo vào AI; AI trả kết quả đúng theo form mẫu của tạp chí; sau đó reviewer chỉnh sửa đôi chút rồi gửi lại tạp chí. Bề ngoài, bản nhận xét có vẻ rất chỉn chu: đủ mục, đúng cấu trúc, có điểm mạnh, điểm yếu, khuyến nghị chỉnh sửa và đề xuất quyết định. Nhưng nếu đọc kỹ, nhiều nhận xét có thể chung chung, tròn trịa, ít bám sát dữ liệu, bảng biểu, phương pháp hoặc kết quả cụ thể trong bài.
Theo quan điểm cá nhân của người viết, cách làm này không đảm bảo đạo đức phản biện nếu reviewer đưa nguyên bản thảo hoặc các phần quan trọng của bản thảo vào AI mà không được tạp chí cho phép; để AI tạo gần như toàn bộ nhận xét rồi chỉ sửa hình thức; gửi đi một bản review chung chung, đúng form nhưng thiếu đánh giá chuyên môn thực chất; hoặc không khai báo việc sử dụng AI trong khi chính sách của tạp chí yêu cầu minh bạch. Khi đó, reviewer không còn thực hiện đúng vai trò chuyên gia phản biện, mà chỉ hợp thức hóa sản phẩm của AI dưới tên mình. Điều này có thể làm suy giảm chất lượng phản biện, ảnh hưởng đến quyền lợi của tác giả và làm tổn hại tính liêm chính của quy trình xuất bản khoa học.
.jpeg)
Tuy nhiên, cũng cần phân biệt cho công bằng. Không nên kết luận một bản review là “do AI viết” chỉ vì văn phong của nó giống như AI. Những dấu hiệu như câu chữ quá tròn trịa, nhiều cụm quen thuộc kiểu “bài báo có tiềm năng đóng góp”, “tuy nhiên cần làm rõ”, “cần tăng cường tính chặt chẽ” chỉ là tín hiệu đáng ngờ, chưa phải bằng chứng tuyệt đối. Một số reviewer vốn có phong cách viết ngắn gọn, khuôn mẫu hoặc sử dụng tiếng Anh học thuật khá cứng nhắc. Vì vậy, điều quan trọng không phải là truy tìm “phong cách AI” bằng cảm giác, mà là xem kết quả bình duyệt có thực sự bám sát bản thảo, có chỉ ra vấn đề cụ thể, có lập luận chuyên môn rõ ràng và có tuân thủ chính sách bảo mật hay không.
Tóm lại, việc reviewer sử dụng AI để phản biện không hoàn toàn bị cấm trong mọi trường hợp. Nhưng việc sử dụng đó phải tuân thủ 3 nguyên tắc: bảo mật bản thảo, minh bạch về mức độ sử dụng AI và reviewer phải chịu trách nhiệm chuyên môn cuối cùng. Nếu reviewer đưa toàn văn bản thảo luận chưa công bố vào AI để AI tạo báo cáo phản biện theo form mẫu, rồi chỉ chỉnh sửa hình thức trước khi gửi lại tạp chí, thì hành vi này không đảm bảo chuẩn mực đạo đức phản biện.
Các tạp chí khoa học không thể chỉ yêu cầu reviewer tuân thủ đầy đủ các quy tắc đạo đức trong xuất bản học thuật, mà còn cần xây dựng một cơ chế rõ ràng để hướng dẫn, giám sát và xử lý việc tuân thủ các quy tắc đó.
Về phía tạp chí, trách nhiệm không chỉ là phát hiện dấu vết AI trong bản phản biện, mà quan trọng hơn là phải xây dựng quy định rõ ràng về việc reviewer có được sử dụng AI hay không, được sử dụng ở mức độ nào và có cần khai báo hay không. Tạp chí cần thông báo trước cho reviewer về nguyên tắc bảo mật bản thảo, yêu cầu không đưa bản thảo chưa công bố vào các công cụ AI không được phép, đồng thời thiết kế quy trình kiểm soát chất lượng phản biện dựa trên mức độ bám sát bản thảo, tính cụ thể của nhận xét và trách nhiệm chuyên môn của reviewer. Nếu không có chính sách rõ ràng, tạp chí rất khó xử lý các tình huống “vùng xám”, nơi bản review có vẻ chỉn chu nhưng thực chất có thể đã được AI tạo ra thay cho đánh giá của con người.
