AI bước vào phòng biên tập: Trợ lý tăng tốc hay là mối đe dọa?

Biên tập và hiệu đính là những công đoạn quan trọng trước khi một văn bản được xuất bản. Biên tập thường tập trung xử lý ngữ pháp, cách diễn đạt, giọng điệu, phong cách, tính chính xác của thông tin và cấu trúc câu; trong khi hiệu đính được thực hiện ở giai đoạn sau nhằm phát hiện các lỗi còn sót lại, đồng thời rà soát các yếu tố trình bày như tiêu đề, đầu trang, chân trang và định dạng (Aherne, 2016).

Theo truyền thống, các công việc này được thực hiện bởi những chuyên gia có kiến thức sâu về ngôn ngữ và lĩnh vực chuyên môn. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các công cụ AI như ChatGPT, Grammarly, PerfectIt, QuillBot, Trinka và Hemingway Editor đang làm thay đổi đáng kể quy trình làm việc. Các công cụ này có thể phát hiện lỗi, gợi ý cách diễn đạt lại câu, kiểm tra tính nhất quán và tạo ra ngôn ngữ tương đối tự nhiên. Điều đó vừa mở ra cơ hội tăng năng suất, vừa đặt ra câu hỏi về khả năng AI thay thế một phần công việc của con người.

Ở góc nhìn tích cực, AI có thể xử lý nhanh các thao tác mang tính cơ học như kiểm tra chính tả, dấu câu, lỗi ngữ pháp và sự thiếu nhất quán. Nhờ đó, biên tập viên có thêm thời gian tập trung vào những vấn đề phức tạp hơn như ý nghĩa, giọng điệu, bối cảnh văn hóa, dụng ý của tác giả và nhu cầu của độc giả. Tuy nhiên, khả năng tự động hóa cũng có thể khiến doanh nghiệp lựa chọn AI để giảm chi phí, nhất là đối với các nhiệm vụ biên tập đơn giản.

Nhiều nghiên cứu trước đã chỉ ra tính hai mặt của AI. Công nghệ có thể hỗ trợ viết và hoàn thiện văn bản nhanh hơn, nhưng cũng làm nảy sinh những rủi ro về độ chính xác, độ tin cậy, đạo văn và liêm chính học thuật (Altmäe et al., 2023; Dergaa et al., 2023). Chẳng hạn, nghiên cứu của Heintz et al. (2021) chỉ ra rằng công cụ Wordvice AI Proofreader đạt hiệu quả gần với chuyên gia con người trong một số nhiệm vụ. ChatGPT có thể phát hiện tương đối tốt lỗi chính tả, viết hoa và dấu câu, nhưng vẫn còn hạn chế khi xử lý ngữ cảnh, giọng điệu và khác biệt văn hóa (Özçelik, 2023).

Câu hỏi đặt ra là: Biên tập viên và hiệu đính viên (người làm hiệu đính) nhìn nhận như thế nào về việc sử dụng AI trong công việc của họ?

Mẫu nghiên cứu gồm 17 biên tập viên và hiệu đính viên chuyên nghiệp (12 nữ, 5 nam) được lựa chọn có chủ đích từ một hội nghề nghiệp tại Ai Cập. Việc lựa chọn căn cứ vào kinh nghiệm chuyên môn và sự tự nguyện tham gia.

Kết quả cho thấy tất cả 17 người tham gia đều đã sử dụng công cụ AI trong công việc. Grammarly là công cụ phổ biến nhất, được 13 người sử dụng; tiếp theo là ChatGPT với 8 người và PerfectIt với 7 người. Các công cụ khác được nhắc đến gồm QuillBot, Trinka và Hemingway Editor. Điều này cho thấy AI đã thực sự đi vào quy trình làm việc của các chuyên gia ngôn ngữ, thay vì chỉ là một khả năng trong tương lai.

Những lợi ích được người tham gia đề cập tập trung vào hai nhóm: tiết kiệm thời gian và nâng cao chất lượng, năng suất. AI có thể nhanh chóng phát hiện lỗi chính tả, dấu câu, cấu trúc câu và sự thiếu nhất quán. Một số người mô tả công cụ như “cặp mắt thứ hai”, giúp phát hiện những lỗi mà biên tập viên có thể bỏ sót khi xử lý văn bản dài. AI cũng có thể gợi ý nhiều cách diễn đạt, hỗ trợ tái cấu trúc câu và khơi mở ý tưởng khi người làm nghề gặp bế tắc. Nhờ đó, người sử dụng cảm thấy tự tin hơn về chất lượng bản thảo và có thể hoàn thành công việc nhanh hơn. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu trước về khả năng hỗ trợ chỉnh sửa văn bản của Wordvice, ChatGPT và các công cụ viết học thuật khác (Heintz et al., 2021; Huang & Tan, 2023; Lin, 2023).

Tuy nhiên, người tham gia cũng chỉ ra bốn nhóm hạn chế chính: độ chính xác và độ tin cậy; nguy cơ phụ thuộc vào công cụ; chi phí và khả năng tiếp cận; các vấn đề đạo đức và nhận thức xã hội.

Độ chính xác là vấn đề được đề cập nhiều nhất. AI đôi khi đưa ra những gợi ý sai, đánh dấu là lỗi đối với cấu trúc đúng hoặc đề xuất cách sửa không phù hợp với ngữ cảnh. Vì vậy, mọi đề xuất của công cụ đều cần được con người đọc lại và đánh giá trước khi áp dụng. Kết quả này củng cố nhận định rằng khả năng tạo ra câu văn trôi chảy không đồng nghĩa với việc AI luôn hiểu đúng ý nghĩa, giọng điệu hoặc mục đích của văn bản (Dergaa et al., 2023; Özçelik, 2023).

Một mối lo khác là sự lệ thuộc vào công nghệ. Khi quá quen với việc để AI phát hiện lỗi, biên tập viên có thể giảm khả năng chú ý đến phong cách, thể loại và các chi tiết ngôn ngữ đặc thù. Một số người tham gia cho rằng sự phụ thuộc lâu dài có thể làm suy giảm kỹ năng nghề nghiệp, tương tự như ảnh hưởng của máy tính cầm tay đối với năng lực tính toán hoặc của điện thoại đối với khả năng ghi nhớ.

Các phản hồi cũng cho thấy việc sử dụng AI hiệu quả vẫn đòi hỏi sự chuyên môn. Người dùng phải đủ hiểu biết để xác định gợi ý nào đúng, gợi ý nào sai và điều chỉnh công cụ cho phù hợp với mục đích của văn bản. Nếu thiếu kiến thức nghề nghiệp, người sử dụng có thể áp dụng máy móc vào những đề xuất không chính xác.

Chi phí cũng là một trở ngại. Các phiên bản có nhiều tính năng thường yêu cầu trả phí, trong khi phiên bản miễn phí bị giới hạn về số lần sử dụng hoặc phạm vi chức năng. Khả năng tiếp cận công cụ vì thế có thể phụ thuộc vào ngân sách của cá nhân hoặc của đơn vị sử dụng lao động.

Về đạo đức, người tham gia đề cập đến đạo văn, tính nguyên gốc, gian lận, bảo mật dữ liệu và quyền sở hữu nội dung. Một số người cho rằng việc sử dụng AI để tạo văn bản có thể khiến sản phẩm không còn thực sự thuộc về người viết, đặc biệt trong học tập và nghiên cứu. Quan ngại này phù hợp với các thảo luận về ảnh hưởng của mô hình ngôn ngữ lớn đối với tính liêm chính trong học thuật (Perkins, 2023).

Ngoài ra, việc tải bản thảo chưa công bố hoặc dữ liệu mật lên nền tảng AI có thể tạo ra nguy cơ về quyền riêng tư và bảo mật. Người dùng có thể không biết dữ liệu được lưu trữ, khai thác hoặc tái sử dụng như thế nào.

Tuy nhiên, không phải tất cả những người tham gia đều xem việc sử dụng AI là vấn đề đạo đức. Một số cho rằng nếu AI chỉ được dùng để hiệu đính văn bản do con người viết và sản phẩm cuối cùng vẫn được chuyên gia kiểm tra, thì đây chỉ là một công cụ hỗ trợ kỹ thuật. Sự khác biệt này cho thấy ranh giới giữa hỗ trợ hợp lệ và việc sử dụng không phù hợp vẫn chưa được thống nhất.

Khi dự báo về tương lai, người tham gia nhìn chung cho rằng AI sẽ ngày càng nhanh, chính xác, tự động và dễ tiếp cận hơn. Công cụ tương lai có thể được tích hợp trực tiếp vào phần mềm xử lý văn bản và tệp PDF, phát hiện các ý tưởng mâu thuẫn, đề xuất sắp xếp lại đoạn văn và thực hiện các nhiệm vụ phức tạp hơn.

Tuy nhiên, quan điểm về khả năng AI thay thế con người lại phân hóa rõ rệt. Một nhóm cho rằng AI có thể thay thế những công việc biên tập nhẹ, đặc biệt khi doanh nghiệp muốn giảm chi phí. Nhóm khác nhận định AI sẽ chỉ đóng vai trò trợ lý vì vẫn cần con người xử lý ngữ cảnh, ý nghĩa, văn hóa và chịu trách nhiệm về sản phẩm cuối cùng.

Khi được hỏi AI là cơ hội hay mối đe dọa, nhiều người trả lời rằng công nghệ có thể đồng thời là cả hai. AI là cơ hội nếu được sử dụng để hỗ trợ chuyên gia, nâng cao năng suất và giảm lỗi. Nhưng AI trở thành mối đe dọa nếu tổ chức coi công nghệ như một phương tiện thay thế lao động chuyên môn hoặc nếu người dùng phụ thuộc hoàn toàn vào đầu ra của máy.

Những vấn đề đặt ra

Những đặc điểm làm cho công nghệ trở nên hữu ích, như tốc độ, khả năng tự động hóa và chi phí thấp, cũng chính là nguyên nhân khiến người làm nghề cảm thấy bị đe dọa.

Do tất cả người tham gia đều đã sử dụng ít nhất một công cụ AI, câu hỏi thực tế không còn là có nên sử dụng AI hay không, mà là nên sử dụng công nghệ trong những nhiệm vụ nào và dưới mức độ giám sát như thế nào. Từ kết quả nghiên cứu, vai trò phù hợp nhất của AI hiện nay vẫn là công cụ hỗ trợ chứ chưa phải là chủ thể thay thế hoàn toàn biên tập viên.

AI có thể xử lý hiệu quả các lỗi bề mặt, kiểm tra tính nhất quán và gợi ý diễn đạt. Tuy nhiên, những vấn đề liên quan đến ngữ cảnh, văn hóa, lập luận, sắc thái và trách nhiệm xuất bản vẫn cần đến chuyên gia con người. Vì vậy, sản phẩm do AI chỉnh sửa không nên được chấp nhận tự động mà phải được rà soát và kiểm chứng.

Nghiên cứu cũng cho thấy chuyên môn nghề nghiệp không bị suy giảm khi AI phát triển. Ngược lại, chuyên môn càng quan trọng vì người sử dụng phải có khả năng đánh giá đầu ra của công cụ. Người biết cách đặt yêu cầu, nhận diện sai sót và lựa chọn đề xuất phù hợp sẽ khai thác AI hiệu quả hơn người chỉ phụ thuộc vào kết quả do máy tạo ra.

Một khuyến nghị quan trọng khác là các biên tập viên và hiệu đính viên cần được tham gia trực tiếp vào quá trình xây dựng và triển khai công nghệ. Họ không chỉ là nhóm chịu tác động mà còn là những người có thể xác định nhiệm vụ nào AI làm tốt, nhiệm vụ nào cần con người, và những rủi ro nào cần được kiểm soát.

Nhìn chung, AI đã đủ hữu ích để trở thành một phần của công việc biên tập, nhưng chưa đủ đáng tin cậy để hoạt động hoàn toàn độc lập. Tương lai của nghề nghiệp sẽ phụ thuộc không chỉ vào mức độ phát triển của công nghệ mà còn vào cách con người lựa chọn sử dụng, kiểm soát và chịu trách nhiệm đối với công nghệ đó.

Tài liệu tham khảo

Aherne, M. (2016). Copy-editing and proofreading. Publishing Training Centre.

Al Sawi, I., & Alaa, A. (2024). Navigating the impact: A study of editors’ and proofreaders’ perceptions of AI tools in editing and proofreading. Discover Artificial Intelligence, 4, Article 23. https://doi.org/10.1007/s44163-024-00116-5

Altmäe, S., Sola-Leyva, A., & Salumets, A. (2023). Artificial intelligence in scientific writing: A friend or a foe? Reproductive BioMedicine Online, 47(1), 3–9. https://doi.org/10.1016/j.rbmo.2023.04.009

Dergaa, I., Chamari, K., Zmijewski, P., & Ben Saad, H. (2023). From human writing to artificial intelligence generated text: Examining the prospects and potential threats of ChatGPT in academic writing. Biology of Sport, 40(2), 615–622. https://doi.org/10.5114/biolsport.2023.125623

Heintz, K., Roh, Y., & Lee, J. (2021). Comparing the accuracy and effectiveness of Wordvice AI Proofreader to two automated editing tools and human editors. Science Editing, 9(1), 37–45. https://doi.org/10.6087/kcse.261

Huang, J., & Tan, M. (2023). The role of ChatGPT in scientific communication: Writing better scientific review articles. American Journal of Cancer Research, 13(4), 1148–1154.

Lin, Z. (2023). Why and how to embrace AI such as ChatGPT in your academic life. Royal Society Open Science. https://doi.org/10.1098/rsos.230658

Özçelik, N. P. (2023). A comparative analysis of proofreading capabilities: Language experts vs. ChatGPT. In B. Pekdağ (Ed.), International studies in educational sciences (pp. 147–161). Serüven Publishing.

Perkins, M. (2023). Academic integrity considerations of AI large language models in the post-pandemic era: ChatGPT and beyond. Journal of University Teaching & Learning Practice, 20(2), 7–24.