Sở Giáo dục và Đào tạo Thành phố Hồ Chí Minh đang nghiên cứu mô hình tuyển sinh kết hợp giữa thi tuyển và xét tuyển theo từng khu vực cụ thể. Theo định hướng được công bố, những khu vực có đủ cơ sở vật chất và nguồn lực giáo dục có thể áp dụng hình thức xét tuyển lớp 10 thay cho kỳ thi tuyển tập trung như hiện nay.
Năm học 2025-2026, Thành phố Hồ Chí Minh có 169.972 học sinh hoàn thành chương trình trung học cơ sở, đạt tỷ lệ gần 99,81%. Tuy nhiên, theo thống kê có 151.269 em đăng ký dự thi vào lớp 10 công lập, đồng nghĩa là hơn 17.000 học sinh đã lựa chọn những hướng đi khác ngoài hệ thống trung học phổ thông công lập.
Từ nhiều năm nay, Thành phố Hồ Chí Minh đã ban hành bộ tiêu chuẩn tạm thời về phổ cập bậc trung học, bao gồm trung học cơ sở và trung học phổ thông, nhằm tiến tới phổ cập giáo dục trung học phổ thông theo chủ trương của Đảng và Nhà nước.
Theo định hướng này, khi hệ thống các loại hình trường học được phát triển đồng bộ, gồm trung học phổ thông công lập, ngoài công lập, trường trung cấp nghề, trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên, học sinh sẽ có thêm cơ hội lựa chọn mô hình học tập phù hợp với năng lực, điều kiện gia đình và định hướng nghề nghiệp.
Thành phố Hồ Chí Minh cũng hướng tới giảm dần thi tuyển lớp 10 đại trà, tiến tới áp dụng phương thức xét tuyển với các tiêu chí bảo đảm công bằng, phù hợp năng lực, nguyện vọng của học sinh và ưu tiên học gần nơi cư trú. Trong năm đầu tiên tuyển sinh lớp 10 sau sáp nhập, xã đảo Thạnh An và đặc khu Côn Đảo đã thực hiện xét tuyển lớp 10. Trong những năm tới, ngành Giáo dục sẽ tiếp tục nghiên cứu mở rộng tại các khu vực đủ điều kiện về cơ sở vật chất và quy mô học sinh.
Không chỉ riêng Thành phố Hồ Chí Minh, nhiều địa phương khác cũng bắt đầu điều chỉnh chính sách tuyển sinh dựa trên thực tiễn dân cư và quy hoạch mạng lưới trường học.
Tại Hà Nội, thay vì thay đổi mạnh phương thức tuyển sinh, thành phố đặt mục tiêu mở rộng quy mô trường công lập để giảm áp lực đầu vào. Theo định hướng mới, Hà Nội hướng tới mục tiêu bình quân khoảng 3,5 vạn dân có một trường trung học phổ thông công lập. Đây là một cách tiếp cận khác của bài toán tuyển sinh: Tuyển sinh gắn chặt với quy hoạch đô thị, biến động dân số và chiến lược phát triển giáo dục dài hạn.
Áp lực vào lớp 10 công lập hiện nay phản ánh rõ sự mất cân đối giữa tốc độ tăng dân số học sinh và năng lực đáp ứng của hệ thống trường lớp. Tại các đô thị lớn, nhiều khu dân cư mới mọc lên nhanh chóng, dân số cơ học tăng mạnh nhưng trường học phát triển không kịp. Hệ quả là có nơi tỷ lệ học sinh được vào công lập rất cao, nhưng cũng có nơi chỉ khoảng 60% học sinh có suất học.
Sau sáp nhập, quy mô tuyển sinh lớp 10 tại Thành phố Hồ Chí Minh tăng mạnh, với số lượng học sinh dự kiến tốt nghiệp trung học cơ sở lên tới khoảng 169.000 em. Áp lực đặc biệt lớn ở các khu vực giáp ranh, nơi dân số tăng nhanh nhưng hạ tầng giáo dục chưa theo kịp. Nếu không điều chỉnh linh hoạt theo điều kiện từng địa phương, nguy cơ gia tăng bất bình đẳng giáo dục rất rõ.
Một đô thị đặc biệt đông dân cần cơ chế phân luồng mạnh hơn để tránh quá tải hệ thống công lập. Nhưng với những địa phương miền núi, vùng sâu, vùng hải đảo, việc duy trì kỳ thi cạnh tranh khốc liệt có thể lại tạo thêm rào cản học tập. Vì vậy, điều chỉnh mô hình tuyển sinh là sự thích ứng cần thiết với điều kiện phát triển không đồng đều giữa các vùng miền. Cách làm này còn giúp địa phương chủ động hơn trong quy hoạch mạng lưới trường học. Nếu khu vực nào thiếu trường công nghiêm trọng, chính sách tuyển sinh phải đi kèm giải pháp đầu tư cơ sở vật chất. Nếu nơi nào quy mô học sinh giảm, có thể giảm áp lực thi tuyển để tránh lãng phí nguồn lực xã hội.
Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với tinh thần đổi mới giáo dục hiện nay: giảm áp lực thi cử không cần thiết, tăng quyền tiếp cận giáo dục và phân bổ nguồn lực theo nhu cầu thực tế.
Dù điều chỉnh mô hình tuyển sinh là cần thiết, nhưng nếu chỉ thay đổi phương thức thi hay xét tuyển mà không mở rộng năng lực hệ thống trường học thì áp lực sẽ vẫn tồn tại. Cốt lõi của bài toán lớp 10 vẫn là thiếu chỗ học công lập ở nhiều địa phương đông dân. Khi số học sinh tăng nhanh hơn số trường học, mọi mô hình tuyển sinh đều khó tránh khỏi cạnh tranh gay gắt.
Do đó, cùng với đổi mới tuyển sinh, các địa phương cần đẩy mạnh quy hoạch trường lớp, ưu tiên quỹ đất giáo dục và phân bố lại mạng lưới trường học theo biến động dân cư. Bên cạnh đó, cần thay đổi nhận thức xã hội về phân luồng sau trung học cơ sở. Tâm lý “phải vào công lập bằng mọi giá” khiến kỳ thi lớp 10 trở thành áp lực quá lớn. Trong khi đó, giáo dục nghề nghiệp, trung tâm giáo dục thường xuyên hay mô hình đào tạo kết hợp nghề nghiệp vẫn chưa thực sự tạo được niềm tin rộng rãi. Nếu không nâng chất lượng và sức hút của các hướng đi sau trung học cơ sở, áp lực vào lớp 10 công lập sẽ còn kéo dài.
Một hệ thống tuyển sinh hợp lý là hệ thống tạo ra nhiều cơ hội học tập phù hợp nhất cho từng nhóm người học. Vì vậy, việc các địa phương bắt đầu điều chỉnh mô hình tuyển sinh theo điều kiện thực tế có thể xem là tín hiệu cho thấy cách tiếp cận linh hoạt, dựa trên đặc điểm dân cư và nhu cầu học tập cụ thể. Đó cũng là bước đi cần thiết để tiến tới một hệ thống giáo dục công bằng hơn, giảm áp lực hơn và phù hợp hơn với thực tiễn phát triển của từng địa phương.
