Trong quá trình đổi mới giáo dục đại học, câu chuyện về chất lượng đào tạo ngày càng gắn với năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và khả năng giải quyết những vấn đề thực tiễn. Một trường đại học mạnh không chỉ được nhìn nhận qua số lượng người học, chương trình đào tạo hay công bố khoa học, mà còn ở khả năng tạo ra tri thức mới, chuyển giao công nghệ và đóng góp trực tiếp cho cộng đồng, doanh nghiệp và nền kinh tế.
Đây cũng là điểm kết nối giữa nhiều yêu cầu đang được đặt ra với giáo dục đại học hiện nay: phát triển STEM, đào tạo nhân lực cho các ngành công nghệ chiến lược, tăng cường kỹ năng khởi nghiệp, đẩy mạnh chuyển đổi số và nâng cao tự chủ đại học.
Nhiều mô hình đang hình thành trong các trường đại học
Thực tế tại nhiều cơ sở giáo dục đại học cho thấy chuyển giao công nghệ và khởi nghiệp đang dần được tổ chức thành những chuỗi hoạt động cụ thể, thay vì chỉ dừng ở nghiên cứu hay các cuộc thi ý tưởng.
Tại Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, định hướng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo giai đoạn 2026-2030 được xây dựng theo chuỗi “nhiệm vụ - sản phẩm - ứng dụng - thương mại hóa - tác động xã hội”. Trong 5 tháng đầu năm 2026, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh công bố khoảng 1.500 bài báo trên Scopus, có 12 sáng chế, giải pháp hữu ích trong nước và một sáng chế châu Âu chuẩn bị được cấp bằng. Trường đồng thời xây dựng danh mục 16 công nghệ, sản phẩm công nghệ chiến lược, tập trung vào vi mạch - bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và công nghệ sinh học. Trung tâm Đổi mới sáng tạo của trường được định hướng tham gia từ xác thực cơ hội, ươm tạo, phát triển sản phẩm đến tăng tốc thương mại hóa và kết nối đầu tư.
Đại học Bách khoa Hà Nội lại cho thấy một hướng tiếp cận gắn nghiên cứu, sở hữu trí tuệ với nguồn lực tài chính. Tính đến ngày 27/5/2026, trường có 50 đơn đăng ký sở hữu trí tuệ được nộp từ đầu năm, trong đó 13 văn bằng đã được cấp. Nguồn thu từ nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ của trường đạt hơn 101 tỷ đồng năm 2024, trong khi định hướng phát triển giai đoạn 2025-2030 đặt mục tiêu tỷ trọng ngân sách tài trợ nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo trong cơ cấu nguồn thu đạt tối thiểu 35%.
Đại học Quốc gia Hà Nội đang thử nghiệm một hướng tiếp cận khác, đó là tạo “đường dẫn” từ nghiên cứu đến khởi nghiệp. Cuộc thi R&D to Startup 2026 kết nối nhà nghiên cứu, người học với doanh nghiệp, nhà đầu tư và các tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp. Các dự án được đào tạo, cố vấn, phản biện và hỗ trợ hoàn thiện cả sản phẩm lẫn mô hình kinh doanh.
Trong khi đó, Đại học Trà Vinh và Đại học Cần Thơ cho thấy một khía cạnh khác: khả năng tạo nguồn thu từ hoạt động khoa học, công nghệ và dịch vụ. Năm 2025, Đại học Trà Vinh có tổng thu 1.101 tỷ đồng, trong đó nguồn thu từ khoa học và công nghệ đạt 65 tỷ đồng, tăng hơn 5 lần so với năm 2024. Đại học Cần Thơ có tổng nguồn thu hơn 1.200 tỷ đồng trong năm 2025, khoảng 11% đến từ các hợp đồng đào tạo, nghiên cứu khoa học và dịch vụ. Những kết quả này cho thấy nghiên cứu và chuyển giao có thể trở thành một nguồn lực quan trọng trong quá trình thực hiện tự chủ đại học.
Nhìn từ những mô hình trên, có thể thấy chuyển giao công nghệ và khởi nghiệp trong trường đại học đang diễn ra theo nhiều cấp độ: tập trung xây dựng danh mục công nghệ chiến lược và trung tâm đổi mới sáng tạo; thúc đẩy doanh nghiệp spin-off; xây dựng vườn ươm và chương trình R&D to Startup; hoặc lấy hoạt động nghiên cứu, sở hữu trí tuệ và nguồn thu khoa học công nghệ làm một phần trong chiến lược tự chủ.
Điểm chung là các trường đang từng bước mở rộng “đầu ra” của hoạt động nghiên cứu. Kết quả khoa học không còn được xem là điểm kết thúc của một đề tài mà trở thành điểm khởi đầu cho những hoạt động tiếp theo: bảo hộ sở hữu trí tuệ, hoàn thiện công nghệ, tìm kiếm đối tác, ươm tạo, gọi vốn, chuyển giao và thương mại hóa.
Chính sách mở đường cho liên kết “3 nhà”
Theo GS Nguyễn Lộc - nguyên Phó Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, trường đại học hiện đại có ba chức năng chính là dạy học, nghiên cứu và phục vụ cộng đồng. So với viện nghiên cứu, trường đại học có lợi thế ở việc đồng thời đào tạo nguồn nhân lực và tạo ra tri thức, từ đó có điều kiện kết nối nghiên cứu với người học, doanh nghiệp và xã hội. Quan điểm này gợi mở một cách tiếp cận rộng hơn về chuyển giao công nghệ. Đó không chỉ là việc đưa một sáng chế hay kết quả nghiên cứu từ trường đại học sang doanh nghiệp, mà là cả quá trình kết nối tri thức với nhu cầu thực tế, từ xác định bài toán, nghiên cứu, thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm đến thương mại hóa.
Trong thực tế, khoảng cách giữa một kết quả nghiên cứu và một sản phẩm có khả năng cạnh tranh trên thị trường vẫn không nhỏ. Cùng với chuyển giao công nghệ, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo đang trở thành một hướng đi quan trọng để khai thác kết quả nghiên cứu trong trường đại học.
Việc thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước, Nhà trường và Doanh nghiệp đang có thêm cơ sở chính sách trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia xác định khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực quan trọng để phát triển đất nước. Trong khi đó, Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân đặt khu vực doanh nghiệp vào vị trí ngày càng quan trọng trong mô hình tăng trưởng mới. Sự kết nối giữa hai định hướng này tạo thêm cơ sở để tăng cường mối quan hệ giữa năng lực nghiên cứu của trường đại học và nhu cầu đổi mới công nghệ của doanh nghiệp.
Đáng chú ý, Nghị định 125/2026/NĐ-CP ngày 6/4/2026 quy định riêng về hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong cơ sở giáo dục đại học là một căn cứ quan trọng đối với việc tổ chức hoạt động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ trong các trường đại học.
Thực tế, tháng 5/2025, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh đã tổ chức chương trình triển khai Nghị quyết 57 theo mô hình Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp, xác định đây là “tam giác chiến lược” của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Theo mô hình được đưa ra, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế, dẫn dắt đầu tư và đặt hàng; nhà trường là trung tâm sản sinh tri thức, đào tạo nhân lực và nghiên cứu; doanh nghiệp giữ vai trò đầu tư, ứng dụng và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Đến tháng 1/2026, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh tiếp tục ra mắt Hội đồng Cố vấn chiến lược Đổi mới sáng tạo và Trung tâm Đổi mới sáng tạo. Trung tâm được xác định là đầu mối thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường, trong đó có các nhiệm vụ thương mại hóa kết quả nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và hỗ trợ khởi nghiệp đổi mới sáng tạo.
Cách tổ chức này cho thấy “3 nhà” đang trở thành một hệ sinh thái có đầu mối kết nối và những bài toán cụ thể. Theo GS Nguyễn Lộc, để đánh giá năng lực đổi mới của một trường đại học, bên cạnh các chỉ số về đào tạo và công bố khoa học, cần quan tâm đến kinh phí dành cho R&D, số bằng sáng chế, số doanh nghiệp spin-off, mức độ hợp tác và số công nghệ được chuyển giao. Cách đánh giá này cũng đặt ra yêu cầu để các trường nhìn nhận hoạt động khoa học, công nghệ không chỉ ở số lượng công trình mà ở khả năng tạo ra giá trị cho xã hội.
