Nhiều chính sách cụ thể được triển khai
Một trong những chính sách đáng chú ý nhất hiện nay là đề xuất xét cấp học bổng và hỗ trợ chi phí sinh hoạt cho người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược do Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng.
Theo định hướng được đưa tập trung vào các nhóm ngành mà Việt Nam đang thiếu hụt nhân lực chất lượng cao như AI, bán dẫn, công nghệ sinh học, an ninh mạng, dữ liệu lớn, tự động hóa hay vật liệu mới. Người học không chỉ được hỗ trợ học phí mà còn được hỗ trợ chi phí sinh hoạt để có thể theo đuổi nghiên cứu dài hạn. Đây là thay đổi rất lớn so với trước đây, nhiều ngành khoa học cơ bản và kỹ thuật vốn có thời gian đào tạo dài, áp lực học tập cao nhưng thu nhập chưa hấp dẫn, khiến người học ít lựa chọn.
Cùng với đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Quyết định số 1314/QĐ-BGDĐT ngày 13/5/2025 về chuẩn chương trình đào tạo vi mạch bán dẫn trình độ đại học và thạc sĩ. Quy định này đã chuẩn hóa đào tạo nhân lực bán dẫn - lĩnh vực đang trở thành trung tâm cạnh tranh công nghệ toàn cầu. Ngoài quy định về chuẩn đầu ra, quyết định này còn yêu cầu tăng cường đào tạo thực hành, liên kết doanh nghiệp và phát triển đội ngũ giảng viên có năng lực nghiên cứu.
Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đang thúc đẩy mạnh việc xây dựng đại học nghiên cứu thông qua cơ chế tự chủ đại học. Luật Giáo dục đại học sửa đổi cùng các nghị định hướng dẫn đã trao quyền cho các trường về mở ngành, tuyển dụng, sử dụng tài chính và hợp tác quốc tế. Mục tiêu không chỉ là nâng cao chất lượng đào tạo mà còn tạo môi trường linh hoạt hơn để thu hút giảng viên, nhà khoa học giỏi.
Trong chiến lược phát triển nhân tài khoa học, tự chủ đại học được xem là điều kiện quan trọng để các trường có thể cạnh tranh nhân lực chất lượng cao, xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh và phát triển phòng thí nghiệm hiện đại.
Một thay đổi đáng chú ý khác là vai trò của trường đại học đang được mở rộng. Nếu trước đây, đại học chủ yếu thực hiện nhiệm vụ đào tạo thì hiện nay nhiều chính sách đã đặt mục tiêu đưa trường đại học thành trung tâm nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Điều này thể hiện rõ trong các chương trình thúc đẩy STEM, chuyển đổi số giáo dục và phát triển nguồn nhân lực công nghệ cao.
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã xác định rõ yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao gắn với các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ. Trên cơ sở đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang triển khai nhiều chương trình thúc đẩy đào tạo STEM, phát triển năng lực số cho học sinh và đổi mới chương trình đào tạo theo hướng liên ngành, tích hợp công nghệ mới. Nhiều trường đại học hiện được khuyến khích mở ngành AI, bán dẫn, robot, khoa học dữ liệu, công nghệ sinh học hay an ninh mạng. Đồng thời, Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng thúc đẩy liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp nhằm đưa sinh viên tiếp cận môi trường nghiên cứu, sản xuất công nghệ ngay từ khi còn học đại học.
Giáo dục đại học đang trở thành “trung tâm đổi mới sáng tạo”
Một trong những điểm nghẽn lớn của nhiều quốc gia là tình trạng “chảy máu chất xám”. Nhiều sinh viên, nghiên cứu sinh giỏi sau khi được đào tạo ở nước ngoài không trở về hoặc khó phát huy năng lực khi trở lại quốc gia vì môi trường nghiên cứu hạn chế.
Những năm gần đây, Bộ đã thúc đẩy mạnh hoạt động công bố quốc tế, phát triển nhóm nghiên cứu mạnh và nâng chuẩn đào tạo tiến sĩ. Nhiều cơ sở giáo dục đại học được khuyến khích đầu tư phòng thí nghiệm trọng điểm, hợp tác nghiên cứu quốc tế và tham gia các bảng xếp hạng đại học toàn cầu. Song song với đó, Chính phủ cũng ban hành các chính sách lớn về thu hút nhân tài như Nghị định 179/2024/NĐ-CP quy định chính sách thu hút, trọng dụng người có tài năng làm việc trong cơ quan nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội.
Ngoài ra, Chính phủ còn xây dựng cơ chế riêng về thu hút chuyên gia khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thông qua Nghị định số 249/2025/NĐ-CP. Nghị định này quy định tiêu chí tuyển chọn, cơ chế đãi ngộ, quyền và nghĩa vụ đối với chuyên gia khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu về công nghệ ngày càng gay gắt, nhiều quốc gia đang bước vào “cuộc đua nhân tài”. Các tập đoàn công nghệ lớn không chỉ cạnh tranh bằng lương mà còn bằng hệ sinh thái nghiên cứu, điều kiện học thuật và khả năng thương mại hóa công nghệ.
Với Việt Nam, muốn tham gia sâu vào chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu thì điều kiện tiên quyết là phải có đội ngũ nhà khoa học, kỹ sư và chuyên gia công nghệ chất lượng cao. Không chỉ quản lý giáo dục, Bộ đang tham gia trực tiếp vào quá trình tạo dựng năng lực khoa học công nghệ quốc gia thông qua các chính sách đào tạo nhân lực trọng điểm, phát triển đại học nghiên cứu, thúc đẩy STEM và xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong trường học.
Đây có thể xem là bước đi quan trọng trong chiến lược phát triển giáo dục Việt Nam - khi giáo dục trở thành động lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên công nghệ.
Sự thay đổi trong vai trò của Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đang diễn ra song song với các chính sách mạnh mẽ từ Bộ Khoa học và Công nghệ. Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, nhiều nghị định mới đã được triển khai như Nghị định 179/2024/NĐ-CP về thu hút người có tài năng làm việc trong cơ quan nhà nước; Nghị định 263/2025/NĐ-CP dành cho nhân tài khoa học trẻ, kỹ sư trẻ tài năng; Nghị định 249/2025/NĐ-CP về chuyên gia khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; hay Nghị định 353/2025/NĐ-CP đối với nhân tài công nghệ số. Đặc biệt, Chương trình hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc VREF giai đoạn 2026-2030 với mức hỗ trợ tối đa tới 1 tỷ đồng/năm cho mỗi nghiên cứu sinh được xem là bước chuyển từ hỗ trợ đào tạo sang đầu tư trực tiếp cho nghiên cứu đỉnh cao.
Trong bối cảnh đó, các trường đại học không chỉ là nơi đào tạo mà còn phải trở thành trung tâm nghiên cứu, nơi tiếp nhận và phát triển các chương trình hỗ trợ nghiên cứu trẻ, nhóm nghiên cứu mạnh và các dự án công nghệ chiến lược. Điều này cho thấy chiến lược phát triển nhân tài khoa học của Việt Nam đang chuyển dần từ cách tiếp cận riêng lẻ sang xây dựng hệ sinh thái đồng bộ, kết nối giữa giáo dục đại học, viện nghiên cứu, quỹ khoa học và doanh nghiệp công nghệ.
