Hỗ trợ người học trong học tập, nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp
Theo Nghị định 317/2026/NĐ-CP quy định về tổ chức, quản lý và sử dụng Quỹ Học bổng Quốc gia, mục tiêu hoạt động của Quỹ là thực hiện chính sách của Nhà nước nhằm phát hiện, khuyến khích, bồi dưỡng, thu hút và phát triển nhân lực chất lượng cao; mở rộng cơ hội học tập, nghiên cứu, phát triển kỹ năng nghề và năng lực cá nhân cho người học theo định hướng ưu tiên của Nhà nước trong từng giai đoạn. Quỹ đồng thời hỗ trợ người học trong nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp, phát triển năng lực số và hội nhập học thuật quốc tế.
Điểm đáng chú ý nhất của Quỹ Học bổng Quốc gia là phạm vi hoạt động rộng, bao phủ nhiều giai đoạn khác nhau trong quá trình phát triển của một người học. Nghị định quy định Quỹ tổ chức 5 nhóm chương trình gồm học bổng tài năng; học bổng cho người học đi học tại nước ngoài; học bổng theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên; học bổng thu hút người nước ngoài học tập, nghiên cứu tại Việt Nam; và học bổng tạo cơ hội phát triển. Cách thiết kế này cho thấy Quỹ không chỉ hướng đến một nhóm đối tượng duy nhất. Học bổng tài năng tập trung vào phát hiện, khuyến khích và bồi dưỡng những người có thành tích, năng lực và tiềm năng nổi bật, các chương trình đào tạo ở nước ngoài có thể mở rộng cơ hội tiếp cận những môi trường giáo dục, nghiên cứu tiên tiến. Trong khi đó, chương trình thu hút người nước ngoài học tập, nghiên cứu tại Việt Nam không chỉ đưa người Việt Nam ra thế giới mà còn tạo sức hấp dẫn để nhân lực quốc tế đến Việt Nam.
Đây là điểm có ý nghĩa trong bối cảnh giáo dục đại học Việt Nam đang hướng tới nâng cao vị thế quốc tế, phát triển các trung tâm đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo có khả năng kết nối với mạng lưới tri thức toàn cầu. Nếu được vận hành hiệu quả, Quỹ có thể tạo ra một chu trình tương đối hoàn chỉnh: phát hiện người có năng lực, hỗ trợ quá trình học tập và nghiên cứu, tạo cơ hội tiếp cận môi trường quốc tế, đồng thời kết nối người học với các cơ sở giáo dục, nghiên cứu và doanh nghiệp.
Nghị định cũng cho phép cơ sở giáo dục, cơ sở nghiên cứu, tổ chức khoa học và công nghệ, doanh nghiệp và các cơ quan, tổ chức liên quan tham gia đề xuất nhu cầu, giới thiệu, đề cử người học, xác nhận thông tin hoặc hỗ trợ đánh giá chuyên môn. Quy định này giúp nhân tài được nhận diện từ chính môi trường học thuật và nghiên cứu, thay vì chỉ dựa vào một kỳ xét chọn tập trung. Đặc biệt, trong phát triển nhân tài, việc phát hiện sớm có ý nghĩa rất lớn.
Chính sách học bổng cần gắn với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo
Quỹ Học bổng Quốc gia được triển khai trong bối cảnh chính sách học bổng của Việt Nam đang có sự thay đổi theo hướng ngày càng gắn hỗ trợ người học với mục tiêu phát triển nguồn nhân lực. Trong những năm gần đây, Nhà nước liên tục hoàn thiện chính sách thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp. Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất và đổi mới phương thức quản trị quốc gia. Tinh thần là đặt con người ở vị trí trung tâm, bởi không thể có đổi mới sáng tạo nếu thiếu những người có năng lực nghiên cứu, tư duy sáng tạo và khả năng biến ý tưởng thành sản phẩm.
Nghị định 179/2026/NĐ-CP về chính sách học bổng cho người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược được triển khai áp dụng cho các nhóm ngành được xác định có ý nghĩa quan trọng đối với phát triển đất nước, trong đó có máy tính, công nghệ thông tin, kỹ thuật điện, điện tử và viễn thông, vật liệu, cơ khí... Mức học bổng đối với sinh viên dao động từ 3,7-5,5 triệu đồng/tháng tùy nhóm chương trình; ở bậc thạc sĩ và tiến sĩ, mức hỗ trợ còn cao hơn. Đây là những lĩnh vực có ý nghĩa trực tiếp đối với năng lực khoa học, công nghệ và sức cạnh tranh của nền kinh tế.
Thực tế tuyển sinh đại học những năm gần đây cho thấy sức hút ngày càng lớn của các ngành liên quan đến trí tuệ nhân tạo, khoa học máy tính, kỹ thuật, bán dẫn, công nghệ thông tin và các lĩnh vực công nghệ mới. Tuy nhiên, để hình thành đội ngũ chuyên gia có trình độ cao, cần có chính sách đầu tư dài hạn, đặc biệt ở các bậc đào tạo sau đại học và nghiên cứu chuyên sâu. Bên cạnh các ngành công nghệ, khoa học cơ bản cũng cần được chú trọng. Đây là lĩnh vực có vai trò nền tảng đối với nghiên cứu và phát triển công nghệ nhưng thường không tạo ra lợi ích kinh tế trực tiếp trong ngắn hạn. Nếu thiếu cơ chế hỗ trợ phù hợp, việc thu hút người học vào những lĩnh vực này sẽ gặp khó khăn.
Do đó, việc Quỹ Học bổng Quốc gia ưu tiên người học trong ngành, lĩnh vực có nhu cầu nhân lực cao, ngành ưu tiên theo từng giai đoạn là hướng tiếp cận phù hợp. Nguồn lực học bổng khi đó không chỉ phục vụ mục tiêu hỗ trợ cá nhân mà còn được sử dụng để thực hiện các mục tiêu phát triển nhân lực của quốc gia. Cùng với đó, chính sách cần bảo đảm cơ hội tiếp cận đối với người học có năng lực nhưng gặp khó khăn về điều kiện kinh tế hoặc ở những địa bàn còn hạn chế về cơ hội giáo dục. Quy định ưu tiên người học thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn là một nội dung có ý nghĩa trong việc mở rộng nguồn phát hiện nhân tài.
Một nội dung đáng chú ý trong chính sách mới là Quỹ có chương trình học bổng thu hút người nước ngoài học tập, nghiên cứu tại Việt Nam. Trong quá trình hội nhập giáo dục đại học, thu hút người học và nhà nghiên cứu quốc tế không chỉ có ý nghĩa về số lượng mà còn góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu trong nước. Sự hiện diện của người học quốc tế có thể mở rộng mạng lưới hợp tác, thúc đẩy trao đổi học thuật và tạo điều kiện để các cơ sở giáo dục Việt Nam tham gia sâu hơn vào các mạng lưới nghiên cứu quốc tế.
Theo quy định mới, việc xét chọn học bổng phải bảo đảm công bằng, công khai, minh bạch; có cơ chế đánh giá, so sánh và xếp hạng ứng viên, đồng thời phòng ngừa xung đột lợi ích trong quá trình xét chọn. Đây là điều kiện cần thiết để tạo niềm tin đối với người học và xã hội. Tiêu chí xét học bổng cần được công bố rõ ràng, phù hợp với từng chương trình và có khả năng đánh giá được cả thành tích đã đạt được và tiềm năng phát triển của ứng viên.
Trong bối cảnh Việt Nam đang đặt yêu cầu cao hơn đối với phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao, Quỹ Học bổng Quốc gia có thể trở thành một công cụ quan trọng để thực hiện mục tiêu này. Nếu được quản lý minh bạch, phân bổ có trọng tâm và gắn với chiến lược nhân lực quốc gia, mỗi suất học bổng không chỉ tạo cơ hội học tập cho một cá nhân mà còn góp phần bổ sung đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học, kỹ sư và nhân lực chất lượng cao cho đất nước. Đây chính là giá trị lâu dài mà chính sách học bổng cần hướng tới.
