Nhiều nghị quyết quan trọng của Trung ương đã chỉ rõ: muốn phát triển khoa học - công nghệ, thúc đẩy kinh tế - xã hội và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, Việt Nam không có con đường nào khác ngoài việc xây dựng được đội ngũ nhân lực chất lượng cao, đủ về số lượng, mạnh về chất lượng và có khả năng cạnh tranh trong khu vực và quốc tế. Bài toán chiến lược này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với toàn bộ hệ thống giáo dục - đào tạo, trong đó các cơ sở giáo dục đại học giữ vai trò then chốt.
Đáng chú ý, trong Dự thảo các văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng, mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam được xác định dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Trong ba đột phá chiến lược, bên cạnh hoàn thiện thể chế phát triển và xây dựng kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao được đặt ở vị trí đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là một mục tiêu riêng lẻ, mà là điều kiện nền tảng để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn tới.
Những chuyển biến tích cực từ giáo dục phổ thông đến đại học
Thời gian qua ghi dấu một chặng đường đổi mới mạnh mẽ của ngành Giáo dục và Đào tạo, với những chuyển biến rõ nét ở cả giáo dục phổ thông và giáo dục đại học. Những kết quả này gắn chặt với nhiệm vụ trọng tâm mà Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng đã xác định, trong đó nhấn mạnh phát triển nguồn nhân lực, đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao, trên cơ sở tạo chuyển biến căn bản, toàn diện về chất lượng giáo dục và đào tạo.
Ở giáo dục phổ thông, chất lượng giáo dục đại trà và mũi nhọn tiếp tục được nâng lên. Thành tích của học sinh Việt Nam tại các kỳ thi Olympic quốc tế và khu vực là minh chứng sinh động cho hiệu quả của quá trình đổi mới chương trình, phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá. Riêng năm 2025, 7 đoàn với 37 lượt học sinh Việt Nam tham dự các kỳ thi Olympic quốc tế và khu vực đều giành giải, với 13 huy chương Vàng, 16 huy chương Bạc và 8 huy chương Đồng. Đặc biệt, lần đầu tiên tham dự Olympic Trí tuệ nhân tạo quốc tế, cả 8 thành viên đội tuyển Việt Nam đều đoạt giải, xếp thứ 4 trong số 60 quốc gia và vùng lãnh thổ tham dự.
Những kết quả này cho thấy các giải pháp đổi mới giáo dục phổ thông trong giai đoạn vừa qua đã phát huy hiệu quả thực chất, tạo nền tảng quan trọng cho việc hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao trong tương lai.
Giáo dục đại học cũng ghi nhận những bước tiến đáng chú ý. Lần đầu tiên, 16 cơ sở giáo dục đại học Việt Nam lọt vào bảng xếp hạng THE Impact Rankings. Năm 2025, số thí sinh đăng ký nguyện vọng 1 vào các ngành STEM tăng 10,5% so với năm trước, phản ánh xu hướng lựa chọn các lĩnh vực then chốt của nền kinh tế số ngày càng rõ nét. Chất lượng nghiên cứu khoa học trong các trường đại học tiếp tục được cải thiện. Nhiều cơ sở đào tạo và nhóm ngành được xếp hạng cao trong khu vực và thế giới; 6 trường đại học Việt Nam có mặt trong bảng xếp hạng QS thế giới năm 2025 và 6 trường thuộc nhóm đại học châu Á tốt nhất năm 2024. Những con số này cho thấy giáo dục đại học đang từng bước khẳng định vai trò trung tâm trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.
Một số điểm nghẽn trong quá trình triển khai và giải pháp
Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể giữa yêu cầu phát triển và thực trạng nguồn nhân lực. Dù Việt Nam có lực lượng lao động dồi dào, nhưng tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ còn thấp; năng suất lao động và chất lượng kỹ năng chưa theo kịp yêu cầu của nền kinh tế số. Nhiều lĩnh vực then chốt như công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, y sinh, quản trị đổi mới sáng tạo… vẫn đang thiếu hụt nghiêm trọng nhân lực trình độ cao. Khoảng trống này phản ánh một vấn đề: quá trình phát triển nguồn nhân lực chưa theo kịp sự thay đổi nhanh chóng của thời đại.
Bàn luận về vấn đề này, nhiều chuyên gia giáo dục cho rằng, nói đến nguồn nhân lực chất lượng cao không thể tách rời sứ mệnh căn bản của giáo dục quốc dân là nâng cao dân trí. Dân trí không chỉ dừng lại ở trình độ học vấn, mà còn là mặt bằng tri thức, năng lực tư duy và khả năng tiếp cận, làm chủ tri thức của toàn xã hội. Một quốc gia muốn phát triển nhanh và bền vững phải có trình độ dân trí tương thích với mục tiêu phát triển. Nếu mặt bằng dân trí thấp, mọi chiến lược xây dựng đội ngũ tinh hoa đều thiếu nền tảng. Ngược lại, khi dân trí được nâng cao, xã hội sẽ tự sản sinh ra lực lượng trí thức và nhân lực chất lượng cao. Cách tiếp cận này cho thấy, phát triển nhân lực chất lượng cao không thể chỉ là những chương trình “chọn lọc đầu vào”, mà phải là kết quả của một hệ sinh thái giáo dục - đào tạo toàn diện, bắt đầu từ giáo dục phổ thông.
Trong bối cảnh tri thức thay đổi nhanh chóng, giáo dục không thể tiếp tục nặng về truyền thụ kiến thức. Cốt lõi của đổi mới giáo dục hiện nay là chuyển mạnh sang phát triển năng lực người học: dạy cách tư duy, cách học, cách thích ứng và sáng tạo.
Điều này đặc biệt quan trọng đối với đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, khi thị trường lao động yêu cầu người lao động không chỉ giỏi chuyên môn, mà còn phải có kỹ năng số, tư duy phản biện, khả năng giao tiếp, làm việc nhóm và tinh thần khởi nghiệp. Nếu giáo dục không theo kịp yêu cầu này, nguồn nhân lực được đào tạo ra sẽ tiếp tục rơi vào tình trạng “thừa bằng cấp, thiếu năng lực”.
Bên cạnh đó, bài toán phân luồng trong giáo dục vẫn là một điểm nghẽn lớn. Tư duy “ai cũng phải vào đại học” không chỉ tạo áp lực cho hệ thống đào tạo, mà còn dẫn tới lãng phí nguồn lực xã hội. Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cần tổ chức hệ thống giáo dục theo hướng phân hóa hợp lý, để mỗi người được đào tạo đúng năng lực, đúng nhu cầu của nền kinh tế.
Từ thực tiễn và các phân tích chuyên gia có thể thấy, đột phá trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao phải bắt đầu từ đổi mới tư duy phát triển, coi con người là trung tâm và là chủ thể sáng tạo. Trên cơ sở đó, các chính sách giáo dục, đào tạo, thu hút và sử dụng nhân lực cần được thiết kế đồng bộ, dài hạn, tránh manh mún và chạy theo thành tích ngắn hạn.
Trong kỷ nguyên cạnh tranh toàn cầu, cạnh tranh giữa các quốc gia chính là cạnh tranh về con người. Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành giáo dục hay lao động, mà là chiến lược quốc gia. Khi dân trí được nâng cao, tinh hoa được bồi dưỡng và năng lực con người được phát huy đúng hướng, nguồn nhân lực sẽ thực sự trở thành chìa khóa bứt phá, đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững trong thời đại mới.
Tài liệu tham khảo:
httphttps://moet.gov.vn/tin-tuc/tin-tong-hop2/nganh-giao-duc-tong-ket-nhiem-ki-2021-2025-dinh-huong-giai-doan-2026-2030.html
