Đổi mới giáo dục đạo đức, lối sống: Từ "biết đúng" đến "sống đúng"

Vừa qua, tại tỉnh An Giang, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) phối hợp với UBND tỉnh An Giang và các bộ, ngành Trung ương tổ chức Hội thảo về đổi mới nội dung, hình thức tổ chức hoạt động giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh, sinh viên.

Hội thảo tập trung vào 3 nội dung lớn: đề xuất giải pháp đổi mới nội dung, hình thức giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh, sinh viên đáp ứng yêu cầu hiện nay; các giải pháp tăng cường nguồn lực và đầu tư mô hình hiệu quả trong giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh, sinh viên; định hướng xây dựng hệ giá trị đạo đức, lối sống cho học sinh, sinh viên Việt Nam phù hợp hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị gia đình, chuẩn mực con người Việt Nam.

Phát biểu khai mạc, Thứ trưởng Nguyễn Thị Quyên Thanh nhấn mạnh, trong giai đoạn phát triển mới, giáo dục không chỉ chuẩn bị cho thế hệ trẻ tri thức, kỹ năng mà còn có trách nhiệm bồi đắp nhân cách, nuôi dưỡng lòng yêu nước, lòng nhân ái, sự trung thực, ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến.

Có thể thấy, giáo dục đạo đức, lối sống hiện nay đang đứng trước những yêu cầu mới khi học sinh, sinh viên trưởng thành trong môi trường chịu tác động mạnh của mạng xã hội, các nền tảng số và trí tuệ nhân tạo. Công nghệ vừa mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, vừa tác động đến cách người trẻ suy nghĩ, giao tiếp, lựa chọn giá trị và hình thành lối sống.

Từ đó, giáo dục đạo đức, lối sống cần chuyển từ việc giúp học sinh nhận biết điều đúng sang hình thành khả năng lựa chọn điều đúng, thực hành điều đúng và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.

Cách tiếp cận này không đồng nghĩa với việc thay đổi những giá trị cốt lõi mà là đổi mới phương thức để các giá trị ấy được chuyển hóa thành hành động trong đời sống. Giáo dục cần tăng cường trải nghiệm, sự nêu gương và xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh; đồng thời phát huy sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, xã hội và môi trường số để hình thành hệ sinh thái giáo dục toàn diện.

Đáng chú ý, đổi mới giáo dục đạo đức, lối sống không nhất thiết phải bắt đầu từ những hoạt động quy mô lớn. Những việc gần gũi như cách tổ chức một giờ sinh hoạt lớp, cách nhà trường xử lý một vi phạm, tổ chức hoạt động trải nghiệm hay cách thầy cô, cha mẹ ứng xử với học sinh đều có thể trở thành những tình huống giáo dục cụ thể. Khi được thực hiện kiên trì, nhất quán, những thay đổi từ các hoạt động hằng ngày có thể tạo chuyển biến trong từng lớp học, nhà trường.

Từ góc độ thực tiễn, đây cũng là điểm cần được lưu ý trong đổi mới giáo dục đạo đức, lối sống. Nếu giáo dục chỉ dừng ở việc truyền đạt các chuẩn mực, giá trị đạo đức mà thiếu môi trường để học sinh thực hành và trải nghiệm, khoảng cách giữa “biết” và “làm” vẫn có thể tồn tại.

Vì vậy, mỗi tình huống ứng xử trong trường học, mỗi hoạt động tập thể, trải nghiệm xã hội hay cách người lớn giải quyết vấn đề đều cần được nhìn nhận như một phần của quá trình giáo dục. Giá trị đạo đức sẽ có sức thuyết phục hơn khi học sinh được chứng kiến, trải nghiệm và thực hành thay vì chỉ được nghe về những giá trị ấy.

Đổi mới từ phương thức giáo dục đến môi trường học đường

Theo định hướng được Thứ trưởng khái quát, giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh, sinh viên cần chuyển từ truyền đạt một chiều sang hình thành năng lực tự nhận thức, tự điều chỉnh và tự chịu trách nhiệm; tăng cường giáo dục thông qua trải nghiệm và sự nêu gương; xây dựng trường học kỷ cương, an toàn, nhân văn, lấy phòng ngừa và giáo dục làm gốc; chú trọng văn hóa số, trách nhiệm số và kỹ năng ứng xử với trí tuệ nhân tạo; đồng thời đổi mới cơ chế phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội.

Để những định hướng này đi vào thực tiễn, các đơn vị thuộc Bộ GDĐT được đề nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định về giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống và xây dựng văn hóa học đường theo hướng tinh gọn, thực chất; nghiên cứu xây dựng bộ tiêu chí quốc gia đánh giá trường học an toàn, không bạo lực; hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành và đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý học sinh, sinh viên.

Đối với địa phương, cơ sở giáo dục và đội ngũ nhà giáo, yêu cầu đặt ra là hạn chế các phong trào hình thức, đánh giá hiệu quả dựa trên sự chuyển biến thực tế của học sinh và mức độ an toàn, hạnh phúc của trường học. Cùng với đó là phát huy vai trò nêu gương của thầy cô, tăng cường hoạt động trải nghiệm, tư vấn tâm lý và xây dựng các kênh hỗ trợ sớm để học sinh có thể chia sẻ, tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp khó khăn.

Nhìn từ yêu cầu này, đổi mới giáo dục đạo đức, lối sống trước hết cần được đo bằng sự thay đổi của người học, thay vì số lượng hoạt động được tổ chức. Một chương trình hay một phong trào chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp học sinh biết tự điều chỉnh hành vi, biết chịu trách nhiệm, biết quan tâm đến người khác và có khả năng ứng xử phù hợp trước những tình huống thực tế.

Đặc biệt, trong môi trường số, giáo dục đạo đức không thể tách rời giáo dục trách nhiệm số. Những hành vi tưởng như diễn ra “trên mạng” vẫn có tác động thực đến cá nhân, tập thể và môi trường học đường. Vì vậy, xây dựng văn hóa ứng xử trên không gian mạng cần trở thành một phần tự nhiên của giáo dục đạo đức, lối sống.

Mục tiêu cuối cùng của đổi mới không phải tạo thêm những bài học về đạo đức, mà để các giá trị được người học tiếp nhận, thẩm thấu, tự lựa chọn và dần trở thành cách ứng xử tự nhiên trong cuộc sống. Khi đó, giáo dục đạo đức, lối sống mới thực sự góp phần xây dựng môi trường giáo dục văn minh, an toàn, nhân văn và hạnh phúc.