Đại học cần trở thành trung tâm kiến tạo tri thức và công nghệ
Mới đây, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1612/QĐ-TTg phê duyệt Đề án phát triển, nâng cao chất lượng các cơ sở giáo dục đại học trên địa bàn Thủ đô. Một trong những mục tiêu nổi bật của Đề án là đến năm 2030 Hà Nội có ít nhất 2 cơ sở giáo dục đại học nằm trong nhóm 150 trường đại học hàng đầu châu Á theo các bảng xếp hạng quốc tế uy tín. Đồng thời, Hà Nội phấn đấu phát triển ít nhất 12 cơ sở giáo dục đại học dẫn dắt, trong đó ít nhất 6 cơ sở có 1 ngành, lĩnh vực thuộc nhóm 200 châu Á.
Đáng chú ý, Đề án lựa chọn 12 cơ sở giáo dục đại học dẫn dắt. Trước đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xác định 12 cơ sở này gồm những trường đã có đề án phát triển riêng và những cơ sở giáo dục đại học trọng điểm theo ngành, lĩnh vực đào tạo. Khi mỗi cơ sở xác lập được thế mạnh riêng, nguồn lực đầu tư được tập trung và có cơ chế đủ linh hoạt để phát triển, hệ thống đại học sẽ có điều kiện hình thành những trung tâm xuất sắc thay vì phân tán nguồn lực.
Một đại học có chất lượng cao trước hết phải tạo ra môi trường học thuật trong đó giảng viên có điều kiện nghiên cứu, sinh viên được tiếp cận với nghiên cứu từ sớm và các nhóm nghiên cứu có khả năng giải quyết những vấn đề khoa học, công nghệ mới. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang đặt ra yêu cầu phát triển các ngành công nghệ chiến lược. Nếu các trường đại học chỉ đào tạo theo nhu cầu nhân lực trước mắt, nền kinh tế sẽ luôn ở trạng thái tiếp nhận công nghệ. Ngược lại, khi đại học có năng lực nghiên cứu và sáng tạo, trường có thể tham gia trực tiếp vào quá trình tạo ra công nghệ, sản phẩm và mô hình kinh doanh mới.
Đề án của Thủ tướng đặt mục tiêu đến năm 2030 tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ tại các cơ sở giáo dục đại học trên địa bàn đạt ít nhất 45%; đồng thời thu hút lũy kế tối thiểu 600 lượt giảng viên, nhà khoa học, chuyên gia nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài có trình độ tiến sĩ trở lên tham gia giảng dạy hoặc nghiên cứu ít nhất một học kỳ. Số lượng công bố quốc tế có uy tín tăng bình quân ít nhất 15%/năm và nguồn thu từ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo tăng bình quân ít nhất 10%/năm; số lượng đăng ký sáng chế, giải pháp hữu ích và văn bằng bảo hộ sáng chế tăng bình quân ít nhất 16%/năm; hỗ trợ ươm tạo, hình thành và phát triển ít nhất 300 doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp khởi nguồn từ các cơ sở giáo dục đại học; hình thành mạng lưới các trung tâm đổi mới sáng tạo tại các cơ sở giáo dục đại học liên kết với mạng lưới trung tâm đổi mới sáng tạo của Thủ đô, các địa phương và toàn quốc.
Tạo những đầu tàu cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo
Điểm quan trọng nhất của việc nâng cao chất lượng các đại học trọng điểm là phải đặt trường đại học vào trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Tại Hội thảo “Phát triển mô hình đại học tinh hoa, đại học xuất sắc tại Việt Nam” ngày 10/8, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Lê Quân nhấn mạnh chất lượng phải trở thành giá trị cốt lõi và giá trị đương nhiên của giáo dục đại học. Chất lượng không chỉ được đo bằng kiến thức, kỹ năng hay năng lực nghề nghiệp mà cần được nhìn từ những gì người học có thể làm được sau tốt nghiệp và mức độ đóng góp cho xã hội. Đây cũng chính là nền tảng để giáo dục đại học tạo ra những điểm sáng về chất lượng, đủ sức tham gia và dẫn dắt các lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo có ý nghĩa chiến lược.
Theo định hướng đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo nghiên cứu, Việt Nam hướng tới hình thành khoảng 3-5 cơ sở giáo dục đại học xuất sắc và khoảng 25-30 cơ sở giáo dục đại học trọng điểm, cùng với các trung tâm xuất sắc ở những lĩnh vực có thế mạnh. Nhóm tinh hoa tập trung vào nghiên cứu đỉnh cao, cạnh tranh quốc tế và đổi mới sáng tạo lõi; nhóm trọng điểm đảm nhiệm đào tạo nhân lực chất lượng cao, dẫn dắt theo vùng, ngành, lĩnh vực. Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận này không đặt nặng việc tạo ra một danh hiệu mới cho một số trường. Bộ Giáo dục và Đào tạo nhấn mạnh việc các cơ sở giáo dục đại học đăng ký phát triển theo hướng tinh hoa, xuất sắc phải được hiểu là một cam kết về lộ trình, nhiệm vụ và các chỉ số đầu ra cụ thể, chứ không phải sự xác lập ngay một danh hiệu. Mục tiêu cuối cùng phải là sự chuyển biến thực chất về chất lượng đào tạo, nghiên cứu, phát triển khoa học - công nghệ và đóng góp cho quốc gia.
Thứ trưởng Lê Quân cũng nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ đầu tư dàn trải sang tập trung vào những nhiệm vụ có khả năng tạo ra tác động nổi trội; đồng thời ưu tiên STEM, khoa học cơ bản và các lĩnh vực nhân lực chiến lược. Các trường cần đổi mới quản trị, tái cấu trúc chương trình, ngành đào tạo, tăng cường ứng dụng AI, công nghệ và chuyển đổi số. Đại học Quốc gia Hà Nội đang được định hướng phát triển theo mô hình đại học nghiên cứu, đào tạo nhân tài và kiến tạo tri thức, với các trụ cột như phát triển đội ngũ nghiên cứu xuất sắc gắn với đào tạo, tài chính bền vững, hạ tầng hiện đại và xây dựng đô thị tri thức - công nghệ tại Hòa Lạc. Đây là một trong những hướng đi cho thấy vai trò của đại học có thể vượt ra ngoài phạm vi đào tạo nhân lực, trở thành một cấu phần của hạ tầng tri thức quốc gia. Giá trị lớn hơn của mô hình này nằm ở khả năng tạo ra các đầu tàu, từ đó kéo theo sự phát triển của cả hệ thống giáo dục đại học.
Một đại học nghiên cứu mạnh có thể tạo ra các nhóm nghiên cứu dẫn đầu; những nhóm nghiên cứu này đào tạo ra nhân lực chất lượng cao; nhân lực đó tiếp tục tham gia doanh nghiệp, viện nghiên cứu, cơ quan quản lý; các kết quả nghiên cứu được chuyển giao thành công nghệ, sản phẩm và giải pháp xã hội. Khi các mắt xích được kết nối, đại học không còn đứng bên ngoài quá trình phát triển kinh tế - xã hội mà trở thành một bộ phận trực tiếp tạo ra năng lực cạnh tranh quốc gia.
Bởi vậy, nâng cao chất lượng giáo dục đại học trong giai đoạn mới cần được nhìn như một chiến lược đầu tư cho năng lực tự chủ về tri thức, khoa học và công nghệ của đất nước. Các đại học trọng điểm phải đào tạo những người có khả năng giải quyết những bài toán khó, tạo ra sản phẩm mới và dẫn dắt những lĩnh vực mới. Mục tiêu cuối cùng của việc hình thành các đại học xuất sắc là khả năng tạo ra tri thức mới, đào tạo nhân tài và chuyển hóa tri thức thành sức mạnh phát triển. Khi những đầu tàu này đủ mạnh, đủ liên kết và đủ trách nhiệm với quốc gia, giáo dục đại học mới thực sự trở thành một động lực của đổi mới sáng tạo và một trụ cột của năng lực cạnh tranh Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.
