Chuyển từ cơ chế quản lý tập trung sang trao quyền cho cơ sở
Theo mô hình hiện hành, quá trình xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư được thực hiện qua nhiều cấp, gồm hội đồng giáo sư cơ sở, hội đồng giáo sư ngành hoặc liên ngành và Hội đồng Giáo sư Nhà nước. Mô hình này có ưu điểm là tạo ra một mặt bằng chuẩn tương đối thống nhất giữa các ngành, lĩnh vực; đồng thời việc rà soát qua nhiều cấp giúp kiểm tra hồ sơ và đánh giá năng lực của ứng viên một cách chặt chẽ.
Tuy nhiên, quy trình nhiều cấp cũng tạo ra những hạn chế nhất định. Mỗi đợt xét thường kéo dài nhiều tháng; các trường phải thực hiện theo một kế hoạch chung, trong khi nhu cầu tuyển dụng, thu hút hoặc bổ nhiệm nhân lực học thuật có thể phát sinh vào những thời điểm khác nhau.
Trong bối cảnh các trường được trao quyền tự chủ ngày càng lớn, việc tiếp tục duy trì một cơ chế quản lý tập trung đối với toàn bộ quá trình bổ nhiệm chức danh học thuật cũng đặt ra yêu cầu cần được xem xét, điều chỉnh. Ngoài việc ghi nhận thành tích cá nhân, chức danh giáo sư, phó giáo sư cần được đặt trong mối quan hệ với nhiệm vụ giảng dạy, nghiên cứu, phát triển ngành và đóng góp cho cơ sở giáo dục đại học. Vì vậy, việc giao quyền cho các trường bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư được kỳ vọng sẽ gắn chặt hơn với vị trí việc làm, chiến lược phát triển và nhu cầu thực tế từng cơ sở.
Trao đổi về vấn đề này, TS Lê Viết Khuyến - Nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho rằng, xu hướng để các trường đại học chủ động bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư phù hợp với quá trình phát triển của giáo dục đại học và thông lệ quốc tế. Theo ông, trong mô hình giáo dục đại học hiện đại, giáo sư, phó giáo sư cần được nhìn nhận là chức danh học thuật gắn với một cơ sở đào tạo cụ thể, thay vì chủ yếu được hiểu như một học hàm mang tính cá nhân và tồn tại suốt đời.
“Khi các trường được trao quyền xây dựng tiêu chuẩn và bổ nhiệm đội ngũ giáo sư, phó giáo sư, chức danh này sẽ gắn trực tiếp với hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học và sự phát triển của nhà trường. Khi đó, xã hội có thể nhận diện một nhà khoa học không chỉ thông qua danh xưng mà còn thông qua uy tín và chất lượng của cơ sở giáo dục nơi người đó công tác”, TS Lê Viết Khuyến chia sẻ quan điểm.
Ông cũng lưu ý thêm, các trường có thể xây dựng những tiêu chuẩn riêng phù hợp với sứ mạng, định hướng và trình độ phát triển của mình, nhưng không được thấp hơn chuẩn tối thiểu do nhà nước quy định. Một trường có định hướng nghiên cứu chuyên sâu hoặc có vị thế học thuật cao có thể đặt yêu cầu cao hơn về công bố quốc tế, năng lực dẫn dắt nhóm nghiên cứu, khả năng thu hút nguồn lực khoa học hoặc đóng góp cho ngành. Cách tiếp cận này có thể tạo ra sự phân tầng rõ hơn trong giáo dục đại học. Chức danh giáo sư, phó giáo sư không chỉ được đánh giá qua số lượng mà còn được nhìn nhận trong mối quan hệ với môi trường học thuật, năng lực nghiên cứu và uy tín của cơ sở bổ nhiệm. Giá trị của chức danh cần được duy trì thông qua những đóng góp thực chất cho đào tạo và nghiên cứu khoa học. Nếu một người không còn tham gia hoạt động giảng dạy, nghiên cứu hoặc không tiếp tục có những đóng góp học thuật, việc tiếp tục sử dụng chức danh như một danh hiệu mang tính vĩnh viễn cần được xem xét theo hướng phù hợp hơn với bản chất của chức danh nghề nghiệp.
Tự chủ đi kèm với chịu trách nhiệm giải trình
Dù việc trao quyền được kỳ vọng tạo ra sự chủ động và linh hoạt, nhiều ý kiến cũng bày tỏ lo ngại về nguy cơ chất lượng bổ nhiệm không đồng đều giữa các cơ sở giáo dục đại học. Nếu không có chuẩn chung, có thể xảy ra tình trạng một ứng viên không đáp ứng yêu cầu tại trường này nhưng lại được bổ nhiệm tại trường khác. Sự chênh lệch quá lớn về tiêu chuẩn có thể khiến xã hội khó đánh giá giá trị của chức danh, đồng thời làm giảm tính thống nhất trong đội ngũ học thuật.
Vì vậy, khi trao quyền cho các trường, cần tính đến nguy cơ một số cơ sở bổ nhiệm số lượng lớn giáo sư, phó giáo sư nhằm tăng quy mô đội ngũ hoặc tạo lợi thế về hình ảnh. Nếu thiếu cơ chế kiểm soát, tình trạng “lạm phát” chức danh có thể xảy ra. tự chủ không thể được hiểu là các trường hoàn toàn tự quyết mà không chịu sự điều chỉnh của một khung chuẩn chung. Nhà nước vẫn cần giữ vai trò quan trọng trong việc xác lập những yêu cầu tối thiểu về năng lực nghiên cứu, giảng dạy, đào tạo sau đại học, đạo đức học thuật và đóng góp chuyên môn.
Trên nền tảng chuẩn tối thiểu đó, từng trường có thể xây dựng tiêu chí cao hơn tùy theo sứ mạng và chiến lược phát triển. Cách làm này vừa bảo đảm mặt bằng chất lượng chung, vừa tạo không gian cho các cơ sở phát huy quyền tự chủ.
Bên cạnh chuẩn đầu vào, quy trình xét và bổ nhiệm cũng cần được thiết kế khoa học, minh bạch. Hội đồng xét bổ nhiệm phải có thành viên đủ năng lực chuyên môn, bảo đảm tính độc lập và hạn chế xung đột lợi ích. Hồ sơ, tiêu chí đánh giá và kết quả xét chọn cần được công khai ở mức phù hợp để cộng đồng học thuật có thể giám sát.
Việc trao quyền cũng phải đi kèm trách nhiệm giải trình. Một trường bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư không chỉ chịu trách nhiệm về quyết định của mình mà còn phải chịu trách nhiệm về chất lượng hoạt động của đội ngũ đó sau bổ nhiệm.
Theo TS Lê Viết Khuyến, các trường cũng không dễ “phong ồ ạt” nếu nhận thức đầy đủ trách nhiệm đối với uy tín của mình. Bởi chất lượng đội ngũ giáo sư, phó giáo sư là một trong những căn cứ để xã hội, người học và cộng đồng khoa học đánh giá năng lực của cơ sở giáo dục đại học. Nếu một trường bổ nhiệm những người không có năng lực hoặc đóng góp tương xứng, uy tín học thuật của chính trường đó có thể bị ảnh hưởng. Khi chức danh được gắn với tên tuổi và thương hiệu của từng cơ sở, chất lượng bổ nhiệm trở thành một phần của trách nhiệm giải trình.
Tuy nhiên, uy tín không thể là cơ chế kiểm soát duy nhất. Trong điều kiện hệ thống giáo dục đại học còn có sự khác biệt lớn về năng lực quản trị, đội ngũ chuyên gia và điều kiện nghiên cứu, cần có hệ thống giám sát độc lập để bảo đảm việc trao quyền được thực hiện đồng đều và thực chất.
Dự kiến giao các trường đại học quyền xét, tuyển chọn và bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư là bước đi phù hợp với xu thế tự chủ và hội nhập quốc tế. Đây cũng là cơ hội để chuyển chức danh giáo sư, phó giáo sư từ một sự công nhận mang tính tập trung sang một vị trí học thuật gắn với nhu cầu phát triển của từng cơ sở. Tự chủ đại học cần được hiểu là quyền đi cùng trách nhiệm. Các trường được chủ động hơn trong lựa chọn và bổ nhiệm đội ngũ, nhưng cũng phải chịu trách nhiệm về chất lượng của những người được bổ nhiệm. Nhà nước giảm vai trò làm thay, song tăng cường vai trò kiến tạo chuẩn mực, kiểm định và giám sát.
Khi đó, giáo sư, phó giáo sư không chỉ là một danh xưng đứng trước tên cá nhân mà trở thành vị trí học thuật gắn với trách nhiệm, đóng góp và uy tín của cơ sở giáo dục đại học. Đó cũng là điều kiện để tự chủ thực sự trở thành động lực nâng cao chất lượng, thay vì chỉ là sự chuyển giao quyền hạn trong quản lý.
