Khi giáo dục bước vào giai đoạn “đa phương thức”
Trong nhiều năm, trí tuệ nhân tạo trong giáo dục chủ yếu được nhìn nhận như công cụ hỗ trợ tự động hóa một số tác vụ đơn lẻ như chấm điểm, tìm kiếm thông tin hay trả lời câu hỏi bằng văn bản. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các mô hình ngôn ngữ lớn (Large Language Models - LLMs) đã làm thay đổi đáng kể cách con người tương tác với công nghệ. AI không còn đơn thuần xử lí văn bản mà đang từng bước chuyển sang mô hình đa phương thức có thể tiếp nhận, phân tích và phản hồi đồng thời nhiều loại dữ liệu như hình ảnh, âm thanh, video, văn bản hay tài liệu số. Chính sự chuyển dịch này đã tạo ra một bối cảnh mới cho nghiên cứu công nghệ giáo dục.
Google Gemini xuất hiện trong giai đoạn cạnh tranh mạnh mẽ giữa các hệ thống AI tạo sinh, khi nhu cầu đổi mới hoạt động dạy học ngày càng trở nên cấp thiết. Sau những tranh luận xoay quanh ChatGPT và khả năng hỗ trợ học tập, Gemini được chú ý bởi đây là công cụ AI được thiết kế theo định hướng đa phương thức ngay từ đầu, có khả năng xử lí tích hợp nhiều nguồn dữ liệu thay vì chỉ dựa trên văn bản. Điều này mở ra kì vọng về những trải nghiệm học tập linh hoạt hơn, trực quan hơn và gần với nhu cầu cá nhân của người học hơn.
Trong giáo dục, yêu cầu chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực khiến vai trò của học liệu số, học tập thích ứng và phản hồi cá nhân hóa trở nên ngày càng quan trọng. Khi lớp học ngày càng đa dạng về trình độ, tốc độ tiếp thu và phong cách học tập, áp lực dành cho giáo viên cũng gia tăng: vừa thiết kế hoạt động phù hợp, vừa theo sát tiến trình của từng người học, đồng thời vẫn phải bảo đảm yêu cầu đánh giá năng lực. Đây chính là lí do những công cụ AI như Gemini được đặt vào trung tâm của các thảo luận về tương lai giáo dục số.
Nếu nhìn từ bối cảnh Việt Nam, vấn đề này càng trở nên đáng chú ý khi chuyển đổi số giáo dục đang được thúc đẩy mạnh mẽ, đồng thời Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đặt ra yêu cầu cao hơn về dạy học phân hóa, phát triển phẩm chất và năng lực người học. Trong thực tế, không ít giáo viên vẫn gặp khó khăn trong việc thiết kế học liệu cá nhân hóa, tổ chức phản hồi thường xuyên hoặc xây dựng các hình thức học tập linh hoạt. Chính vì vậy, những công nghệ có khả năng hỗ trợ người dạy và mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức cho người học đang được nhìn nhận như một hướng đi đáng quan tâm, thay vì chỉ là một xu hướng công nghệ ngắn hạn.
Từ chatbot sang “đối tác học tập” đa phương thức
Điểm khác biệt quan trọng của Gemini nằm ở chỗ công cụ này không chỉ trả lời bằng văn bản mà còn có thể xử lí đồng thời nhiều loại dữ liệu như hình ảnh, âm thanh, video hoặc tệp PDF để tạo ra phản hồi có tính ngữ cảnh cao hơn. Nếu như các thế hệ chatbot trước đây thường khiến việc học trở thành quá trình hỏi - đáp đơn tuyến, thì mô hình đa phương thức mở ra khả năng học tập gần với trải nghiệm thực hơn: người học có thể tải lên một biểu đồ, một đoạn video thí nghiệm, hình ảnh bài tập hoặc tư liệu trực quan để được hỗ trợ phân tích.
Điều này phản ánh một xu hướng đáng chú ý trong giáo dục số hiện nay: học tập không còn phụ thuộc vào một kênh tiếp nhận thông tin duy nhất. Khả năng trực quan hóa tri thức, diễn giải kiến thức dưới nhiều hình thức khác nhau và tương tác linh hoạt đang dần trở thành yêu cầu quan trọng của môi trường học tập hiện đại. Với những học sinh gặp khó khăn trong tiếp cận tri thức thông qua văn bản thuần túy, việc chuyển đổi sang sơ đồ, mô phỏng hoặc hình ảnh minh họa có thể tạo ra khác biệt đáng kể về mức độ hiểu bài và động lực học tập.
Cá nhân hóa học tập: từ một “trợ lí trả lời” đến người bạn đồng hành học tập
Một trong những điểm đáng chú ý nhất từ các phân tích về Gemini là khả năng hỗ trợ học tập theo hướng cá nhân hóa. Thay vì cung cấp cùng một dạng phản hồi cho tất cả người dùng, hệ thống có thể điều chỉnh cách diễn giải, mức độ chi tiết và hình thức trình bày nội dung tùy theo nhu cầu học tập khác nhau. Với cùng một khái niệm, người học có thể yêu cầu giải thích theo ngôn ngữ đơn giản, trực quan hơn hoặc theo hướng chuyên sâu hơn để phù hợp với trình độ tiếp nhận của bản thân.
Ý nghĩa của điều này nằm ở chỗ giáo dục hiện đại ngày càng chuyển từ mô hình “dạy đồng loạt” sang “học tập thích ứng”. Trong lớp học truyền thống, giáo viên khó có điều kiện hỗ trợ sâu từng học sinh do giới hạn về thời gian và sĩ số. Một công cụ có thể phản hồi theo thời gian thực, giải thích nhiều lần bằng các cách khác nhau hoặc đề xuất thêm nguồn học liệu sẽ phần nào giúp giảm áp lực này.
Tuy nhiên, giá trị của cá nhân hóa không nằm ở việc để AI “dạy thay”, mà ở việc mở rộng cơ hội học tập. Khi người học chủ động đặt câu hỏi, kiểm tra hiểu biết hoặc tự khám phá kiến thức thông qua đối thoại với AI, quá trình học có thể trở nên linh hoạt hơn. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với học sinh cần hỗ trợ thêm ngoài giờ học hoặc ở những khu vực còn hạn chế nguồn lực giáo dục.
Trong bối cảnh Việt Nam, đây có thể là một hướng hỗ trợ đáng chú ý đối với yêu cầu phát triển năng lực người học theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Tuy vậy, khả năng tiếp cận công nghệ vẫn là một vấn đề cần được cân nhắc. Nếu AI trở thành công cụ học tập phổ biến nhưng điều kiện hạ tầng số giữa các vùng miền chưa đồng đều, khoảng cách giáo dục có thể tiếp tục bị kéo giãn thay vì được thu hẹp.
Vai trò của giáo viên đang thay đổi như thế nào trong thời đại AI?
Nếu trước đây giáo viên thường được xem là nguồn cung cấp tri thức chính, thì trong môi trường học tập số, vai trò này đang dần chuyển dịch sang thiết kế học tập, hướng dẫn và điều phối quá trình học. Gemini được đánh giá có khả năng hỗ trợ giáo viên ở nhiều công đoạn: xây dựng worksheet, tạo câu hỏi, thiết kế tình huống học tập, gợi ý phản hồi, tạo học liệu trực quan hoặc hỗ trợ đánh giá nhanh. Điều này phản ánh một xu hướng đáng chú ý của giáo dục tương lai: giáo viên không nhất thiết phải dành phần lớn thời gian cho các thao tác mang tính kĩ thuật lặp lại, mà có thể tập trung nhiều hơn vào các nhiệm vụ mang tính sư phạm cốt lõi như hỗ trợ cảm xúc, phát triển tư duy phản biện, tổ chức học tập hợp tác hoặc theo dõi tiến trình phát triển cá nhân của học sinh.
Ở góc độ thực tiễn, đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt đối với giáo dục Việt Nam. Yêu cầu đổi mới kiểm tra - đánh giá theo định hướng phát triển năng lực đòi hỏi giáo viên đầu tư nhiều hơn cho thiết kế hoạt động học và phản hồi cá nhân hóa. Trong khi đó, áp lực hồ sơ, sĩ số lớp đông và khối lượng công việc lớn vẫn là những rào cản hiện hữu. Nếu được sử dụng đúng cách, AI có thể trở thành công cụ hỗ trợ chuyên môn hiệu quả, giúp giáo viên tiết kiệm thời gian cho những công việc hành chính hoặc xử lí dữ liệu đơn giản.
Song, điều này cũng đặt ra một yêu cầu mới: năng lực sử dụng AI trong dạy học phải trở thành một phần của năng lực nghề nghiệp giáo viên. Không phải giáo viên nào sử dụng AI cũng đạt hiệu quả như nhau; sự khác biệt nằm ở khả năng đặt câu hỏi, kiểm chứng nội dung, lựa chọn học liệu phù hợp và điều chỉnh phản hồi theo bối cảnh giáo dục cụ thể. Nói cách khác, trong môi trường giáo dục có AI, vai trò của giáo viên không giảm đi mà đang trở nên phức hợp hơn.
Khi công nghệ mạnh mẽ không đồng nghĩa với sự hoàn hảo
Một điểm đáng chú ý trong nghiên cứu của Imran và Almusharraf (2024) là cách tiếp cận khá thận trọng trước những giới hạn của Gemini. Dù được đánh giá cao về khả năng đa phương thức và xử lí ngữ cảnh, công cụ này vẫn tồn tại không ít hạn chế khi xử lí những tác vụ giáo dục phức tạp. Một số trường hợp thử nghiệm cho thấy Gemini Pro gặp khó khăn trong đánh giá hình ảnh học tập hoặc xử lí các bối cảnh trực quan nhiều yếu tố.
Quan trọng hơn, độ chính xác của nội dung vẫn là một câu hỏi lớn đối với bất kì hệ thống AI tạo sinh nào. AI có thể tạo ra những phản hồi rất thuyết phục về mặt ngôn ngữ nhưng không đồng nghĩa với tính chính xác tuyệt đối về học thuật. Hiện tượng “ảo giác AI” - khi hệ thống tạo ra thông tin có vẻ hợp lí nhưng thực chất sai lệch đã được ghi nhận trong nhiều môi trường học thuật, từ trích dẫn tài liệu không tồn tại đến diễn giải sai kết quả nghiên cứu.
Đối với giáo dục, rủi ro này cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc. Nếu học sinh hoặc sinh viên tiếp nhận thông tin từ AI mà không có năng lực kiểm chứng, quá trình học rất dễ chuyển từ tư duy phản biện sang lệ thuộc vào câu trả lời có sẵn. Khi ấy, AI không còn đóng vai trò hỗ trợ học tập mà có thể vô tình làm suy giảm năng lực tư duy độc lập.
Ở Việt Nam, đây là thời điểm thích hợp để đặt ra những cuộc thảo luận rõ ràng hơn về đạo đức sử dụng AI trong trường học. Thay vì cấm đoán tuyệt đối hoặc sử dụng thiếu định hướng, giáo dục có thể chuyển sang cách tiếp cận cân bằng hơn: hướng dẫn học sinh cách sử dụng AI có trách nhiệm, biết kiểm chứng nguồn tin, trích dẫn minh bạch và hiểu giới hạn của công nghệ.
Giáo dục tương lai không chỉ là câu chuyện của công nghệ
Từ những phân tích về Google Gemini, có thể thấy AI đang mở ra nhiều khả năng mới cho giáo dục: học tập linh hoạt hơn, học liệu phong phú hơn, phản hồi nhanh hơn và cơ hội cá nhân hóa rõ nét hơn. Tuy nhiên, công nghệ càng phát triển thì câu chuyện về quản trị giáo dục, đạo đức học thuật và vai trò con người càng trở nên quan trọng.
Điều đáng quan tâm không phải là liệu AI có thay thế giáo viên hay không, mà là giáo dục sẽ thay đổi như thế nào khi AI trở thành một phần của môi trường học tập. Trong tương lai gần, lợi thế có lẽ không thuộc về những hệ thống giáo dục ứng dụng công nghệ nhiều nhất, mà thuộc về những nơi biết tích hợp công nghệ một cách có trách nhiệm, nhân văn và phù hợp với nhu cầu của người học.
Đối với Việt Nam, quá trình chuyển đổi số giáo dục đang mở ra cơ hội lớn để tiếp cận các công cụ mới như Gemini. Cùng với đầu tư hạ tầng và công nghệ, cần có sự chuẩn bị đồng bộ về năng lực số của giáo viên, khung đạo đức sử dụng AI và các chính sách bảo đảm công bằng trong tiếp cận học tập. Chỉ khi đó, AI mới thực sự trở thành một động lực hỗ trợ đổi mới giáo dục, thay vì tạo ra những khoảng cách mới trong hệ sinh thái học tập số.
Tài liệu tham khảo
Imran, M., & Almusharraf, N. (2024). Google Gemini as a next generation AI educational tool: a review of emerging educational technology. Smart Learning Environments, 11(1), 22. https://doi.org/10.1186/s40561-024-00310-z
Knight, W. (2023). Google just launched Gemini, its long-awaited answer to ChatGPT. https://www.wired.com/story/google-gemini-ai-model-chatgpt
Perera, P., & Lankathilaka, M. (2023). Preparing to revolutionize education with the multi-model GenAI tool Google Gemini? A journey towards effective policy making. Journal of Advances in Education and Philosophy, 7(8), 246-253.
