Hoàn thiện quy chế, tăng tính minh bạch cho cuộc thi
Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông có mục tiêu khuyến khích học sinh vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn, phát triển tư duy khoa học, năng lực sáng tạo và khả năng làm việc độc lập. Thông qua quá trình hình thành ý tưởng, xây dựng giả thuyết, thu thập dữ liệu, thử nghiệm và trình bày kết quả, học sinh có cơ hội tiếp cận phương pháp nghiên cứu từ sớm, thay vì chỉ dừng lại ở việc tiếp nhận kiến thức trong sách giáo khoa.
Tuy nhiên, khi kết quả cuộc thi ngày càng được quan tâm, đặc biệt trong mối liên hệ với cơ hội phát triển học thuật và tuyển sinh đại học, yêu cầu về tính công bằng, khách quan và trung thực cũng trở nên cấp thiết hơn. Một dự án đạt giải cần chứng minh được giá trị nghiên cứu, nhưng đồng thời phải làm rõ quá trình hình thành, mức độ tham gia thực chất của học sinh và tính xác thực của các kết quả được công bố.
Thực tế tổ chức các cuộc thi nghiên cứu khoa học dành cho học sinh đặt ra nhiều vấn đề cần được kiểm soát. Đó là nguy cơ đề tài được người lớn thực hiện phần việc cốt lõi, sự khác biệt về điều kiện tiếp cận phòng thí nghiệm và chuyên gia giữa các trường, khả năng sao chép ý tưởng hoặc dữ liệu, cũng như những băn khoăn về tính nhất quán trong đánh giá. Nếu thiếu cơ chế kiểm chứng hiệu quả, một cuộc thi vốn hướng đến phát triển năng lực nghiên cứu có thể bị chi phối bởi mục tiêu thành tích, làm giảm ý nghĩa giáo dục của hoạt động này.
Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư số 84/2026/TT-BGDĐT, thay thế Thông tư số 06/2024/TT-BGDĐT và Thông tư số 24/2025/TT-BGDĐT. Quy chế mới điều chỉnh nhiều nội dung liên quan đến lĩnh vực dự thi, tiêu chí đánh giá, quy trình chấm thi, công khai thông tin và xử lý vi phạm, tạo khuôn khổ thống nhất hơn cho việc tổ chức cuộc thi trên phạm vi toàn quốc. Thông tư mới quy định danh mục lĩnh vực dự thi được chuẩn hóa còn 16 lĩnh vực. Tên gọi một số lĩnh vực được điều chỉnh để thống nhất với danh mục nhóm ngành đào tạo theo Nghị định số 179/2026/NĐ-CP. Đối với các dự án liên ngành, lĩnh vực dự thi được xác định theo lĩnh vực chiếm tỷ trọng lớn nhất trong nội dung nghiên cứu cốt lõi. Việc điều chỉnh này góp phần hạn chế sự thiếu thống nhất trong phân loại đề tài, đồng thời tạo cơ sở liên thông giữa kết quả cuộc thi với chính sách học bổng và tuyển sinh đại học.
Quy chế cũng thiết kế lại hệ thống tiêu chí đánh giá theo hướng cụ thể hóa thành 20 tiêu chí, mỗi tiêu chí tối đa 5 điểm, chia thành 5 nhóm với tổng điểm tối đa 100. Cấu trúc này được xây dựng tương ứng với cách đánh giá của Hội thi khoa học và kỹ thuật quốc tế Regeneron ISEF.
Bảo đảm liêm chính từ quá trình nghiên cứu đến chấm thi
Một trong những điểm nhấn mạnh của quy chế mới là tăng cường kiểm soát tính trung thực và xác định rõ hơn vai trò chủ thể của học sinh trong dự án. Theo đó, nhật ký nghiên cứu và dữ liệu gốc được sử dụng làm căn cứ để giám khảo đối chiếu tính liên tục của quá trình thực hiện, tính xác thực của kết quả và mức độ tham gia độc lập của học sinh.
Học sinh có trách nhiệm lập, lưu giữ nhật ký nghiên cứu bằng hình thức điện tử hoặc văn bản, ghi nhận đầy đủ quá trình thực hiện và có xác nhận của người hướng dẫn ít nhất một lần mỗi tháng. Dữ liệu gốc của dự án cũng phải được lưu giữ để phục vụ việc kiểm chứng. Người hướng dẫn không được trực tiếp thực hiện thay học sinh các nội dung nghiên cứu cốt lõi.
Qua đó, ban giám khảo có thêm căn cứ phân biệt giữa đóng góp thực chất của học sinh với phần hỗ trợ của giáo viên, nhà khoa học hoặc các tổ chức bên ngoài. Đây cũng là cách giúp học sinh hình thành thói quen làm việc có hệ thống, lưu trữ bằng chứng và chịu trách nhiệm về kết quả của mình. Cùng với đó, quy chế dành riêng một chương quy định về công khai, minh bạch và liêm chính khoa học. Danh sách dự án dự thi cấp quốc gia, báo cáo tóm tắt và poster dự án phải được công khai chậm nhất 15 ngày trước ngày khai mạc. Đơn vị dự thi cũng phải công khai danh sách dự án được lựa chọn trong thời hạn 5 ngày làm việc kể từ ngày ban hành quyết định.
Ở khâu chấm thi, mỗi dự án phải có ít nhất 3 giám khảo chấm độc lập; việc phân công giám khảo được thực hiện bằng hình thức bốc thăm trong tiểu ban của lĩnh vực. Nếu điểm của một giám khảo chênh lệch từ 20% trở lên so với điểm trung bình cộng của các giám khảo còn lại, người chấm phải rà soát và giải trình bằng văn bản. Trường hợp giải trình không phù hợp, Trưởng tiểu ban phân công thêm một giám khảo chấm độc lập. Quy chế không cho phép các giám khảo thỏa thuận hoặc thống nhất điểm với nhau.
Quy chế mới đồng thời xác định chế tài đối với các hành vi vi phạm. Học sinh làm giả hồ sơ, nhật ký nghiên cứu hoặc dữ liệu gốc có thể bị hủy kết quả và cấm tham dự cuộc thi từ 1 đến 2 năm. Người hướng dẫn để xảy ra vi phạm liêm chính khoa học có thể không được chấp nhận hướng dẫn nghiên cứu trong 1 đến 2 lần tổ chức cuộc thi tiếp theo. Kết quả và giải thưởng của dự án vi phạm sẽ bị thu hồi, thông báo công khai.
Quy chế mới cũng điều chỉnh số lượng dự án mỗi sở giáo dục và đào tạo được cử dự thi cấp quốc gia theo tỷ lệ dự án tham dự cuộc thi cấp đơn vị trong năm học liền trước. Theo đó, địa phương có tỷ lệ không quá 1% tổng số dự án của các sở được đăng ký tối đa 3 dự án; trên 1% đến 5% được tối đa 6 dự án; trên 5% đến 10% được tối đa 9 dự án; trên 10% được tối đa 12 dự án. Số lượng dự án được tính chung cho cả trung học cơ sở và trung học phổ thông, để đơn vị dự thi chủ động phân bổ phù hợp điều kiện thực tế.
Cách xác định hạn mức dựa trên tỷ lệ tham gia tạo ra cơ chế phân bổ có căn cứ hơn, đồng thời khuyến khích các địa phương tổ chức hoạt động nghiên cứu ở cấp cơ sở. Tuy nhiên, để cơ hội phát triển được mở rộng thực chất, việc tổ chức cuộc thi ở địa phương cần đi cùng hỗ trợ chuyên môn, tập huấn phương pháp nghiên cứu, kết nối cơ sở giáo dục với các trường đại học, viện nghiên cứu và xây dựng môi trường để học sinh thử nghiệm ý tưởng an toàn, phù hợp lứa tuổi. Một vấn đề khác cần được chú ý là vai trò của giáo viên hướng dẫn. Giáo viên có trách nhiệm định hướng phương pháp, hỗ trợ học sinh tiếp cận nguồn lực, bảo đảm an toàn và giúp các em nhận diện những giới hạn của nghiên cứu.
Thông tư số 84/2026/TT-BGDĐT tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn để tổ chức cuộc thi theo hướng công khai, khách quan và đề cao liêm chính. Khi học sinh được đánh giá bằng năng lực thực chất, người hướng dẫn thực hiện đúng trách nhiệm và kết quả được kiểm chứng bằng bằng chứng, cuộc thi mới trở thành môi trường giáo dục khoa học đúng nghĩa, nơi công bằng và liêm chính là nền tảng của sáng tạo.
