Chất lượng phải được trả lời bằng kết quả thực tế
Tại Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu cho rằng tư duy quản lý giáo dục đại học đang từng bước chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị bằng chuẩn, dữ liệu, trách nhiệm giải trình và kết quả đầu ra. Thước đo cuối cùng không chỉ là quy mô hay thứ hạng, mà phải là chất lượng và đóng góp thực.
Theo Phó Thủ tướng, người học phải có năng lực và khả năng thích ứng; đội ngũ phải có sản phẩm và đóng góp; nghiên cứu phải tạo ra tri thức, công nghệ và giải quyết được những vấn đề từ thực tiễn đất nước. Đây là cách tiếp cận đặt kết quả cuối cùng của giáo dục đại học vào mối quan hệ với người học, thị trường lao động và sự phát triển của xã hội, thay vì chỉ nhìn vào những chỉ số về quy mô, tuyển sinh hay số lượng chương trình đào tạo.
Cũng tại Hội nghị, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn đặt vấn đề về việc nhiều trường đại học, trong đó có những trường lớn, đang có tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại xuất sắc rất cao. Từ thực tế này, Bộ trưởng đặt câu hỏi liệu khi việc đạt loại xuất sắc trở nên phổ biến, mức độ nỗ lực thực sự của người học có được phản ánh đầy đủ hay không.
Trong bối cảnh quy mô giáo dục đại học đã tăng mạnh, với gần 2,8 triệu người học và tỷ lệ sinh viên trong nhóm tuổi 18-22 đạt trên 35%, yêu cầu đặt ra là người học nhận được giá trị gì từ quá trình đào tạo và tấm bằng đại học có phản ánh đúng năng lực của họ hay không. Theo định hướng được Bộ Giáo dục và Đào tạo đưa ra, các cơ sở giáo dục đại học cần tăng cường quản trị theo chuẩn và chỉ số chất lượng, bảo đảm chuẩn đầu ra, vận hành hệ thống bảo đảm chất lượng bên trong, chú trọng dữ liệu người học và trách nhiệm giải trình. Đặc biệt, yêu cầu “học thật, thi thật, chất lượng thật” đòi hỏi các trường đánh giá đúng mức đạt chuẩn đầu ra, kiểm soát tình trạng điểm số không phản ánh đầy đủ năng lực và tăng cường công khai, hậu kiểm, kiểm định độc lập theo kết quả đầu ra.
Kiểm tra, đánh giá phải phản ánh năng lực thực chất
Thực tế kết quả tốt nghiệp năm 2026 cho thấy sự khác biệt khá rõ về tỷ lệ sinh viên được xếp loại giỏi, xuất sắc giữa các cơ sở đào tạo. Tại Đại học Kinh tế Quốc dân, trong 5.724 sinh viên nhận bằng cử nhân năm 2026, 51,2% tốt nghiệp loại xuất sắc và 26,3% loại giỏi, tức hơn 77% đạt từ loại giỏi trở lên. Tại Đại học Bách khoa Hà Nội, trong đợt tốt nghiệp tháng 9/2026, 552 sinh viên đạt loại xuất sắc và 1.014 sinh viên đạt loại giỏi trên tổng số 3.425 sinh viên nhận bằng, tương đương khoảng 45,7%.
Tại Trường Đại học Y Hà Nội, trong 970 sinh viên thuộc các chương trình đào tạo bác sĩ khóa 2020-2026 tốt nghiệp, không có sinh viên nào đạt loại xuất sắc và 103 sinh viên đạt loại giỏi, chiếm 10,6%. Những con số này cho thấy kết quả học tập và xếp loại tốt nghiệp giữa các trường có thể có khoảng cách đáng kể.
Chất lượng đầu vào, đặc thù ngành học, chương trình đào tạo, chuẩn đầu ra, phương pháp giảng dạy và phương thức kiểm tra, đánh giá đều có thể tác động đến kết quả cuối cùng. Ngay trong cùng một trường, tỷ lệ sinh viên đạt loại giỏi, xuất sắc cũng có thể khác nhau giữa các ngành và chương trình. Trường Đại học Y Hà Nội là một ví dụ: kết quả của nhóm đào tạo bác sĩ khác với nhóm cử nhân chính quy, cho thấy không thể tách kết quả xếp loại khỏi đặc thù chương trình.
Vì vậy, yêu cầu tăng cường kiểm tra, đánh giá cần được hiểu theo hướng bảo đảm tính tin cậy của kết quả đầu ra. Trước hết, các cơ sở đào tạo cần rà soát mối liên hệ giữa chuẩn đầu ra và phương thức đánh giá. Nếu chuẩn đầu ra yêu cầu năng lực phân tích, giải quyết vấn đề, thực hành nghề nghiệp hay khả năng vận dụng kiến thức, thì phương thức kiểm tra cũng phải đủ khả năng đo lường những năng lực đó. Không thể kỳ vọng một hệ thống đánh giá chủ yếu dựa vào khả năng ghi nhớ có thể phản ánh đầy đủ năng lực nghề nghiệp của người học.
Điều này càng trở nên quan trọng trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo đang thay đổi mạnh cách thức học tập và tiếp cận tri thức. Theo định hướng của Bộ Giáo dục và Đào tạo, các trường cần đổi mới chương trình, phương pháp đào tạo và phương thức kiểm tra, đánh giá; chú trọng những hình thức có thể kiểm chứng năng lực thực thông qua thực hành, dự án, sản phẩm, vấn đáp và các nhiệm vụ gắn với thực tiễn.
Bên cạnh đánh giá trong từng trường, cần tăng cường hậu kiểm ở cấp hệ thống. Những dữ liệu như tỷ lệ tốt nghiệp, tỷ lệ giỏi, xuất sắc, điểm trung bình tích lũy cần được đặt cạnh các chỉ số khác như tỷ lệ hoàn thành chương trình đúng hạn, mức độ đạt chuẩn đầu ra, việc làm sau tốt nghiệp, mức độ phù hợp giữa ngành học và công việc, phản hồi của người sử dụng lao động.
Điều cần tránh là tình trạng các trường chạy theo những chỉ số dễ đo đếm, trong khi những kết quả khó đo hơn như năng lực nghề nghiệp, khả năng thích ứng, đóng góp cho xã hội lại chưa được quan tâm tương xứng. Giáo dục đại học cần một hệ thống đánh giá nhiều tầng: trường tự đánh giá, kiểm định độc lập, cơ quan quản lý hậu kiểm và thị trường lao động phản hồi về chất lượng đầu ra.
Một nền giáo dục đại học chất lượng là nơi kết quả học tập phản ánh trung thực năng lực người học và năng lực ấy tiếp tục được chứng minh trong học tập, nghề nghiệp và đóng góp cho xã hội. Vì vậy, tăng cường kiểm tra, đánh giá, công khai dữ liệu và hậu kiểm là điều kiện để bảo đảm giá trị thực của mỗi chương trình đào tạo và mỗi tấm bằng đại học.
