Phát biểu tại Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu cho rằng thước đo cuối cùng của giáo dục đại học phải là chất lượng và đóng góp thực; người học phải có năng lực và khả năng thích ứng, đội ngũ có sản phẩm và khả năng đóng góp, nghiên cứu phải tạo ra tri thức, công nghệ và giải quyết được những vấn đề thực tiễn của đất nước.
Thông điệp này cũng đặt ra yêu cầu cụ thể cho năm học 2026–2027, với chủ đề “Đổi mới tư duy - Chuyển biến mạnh mẽ - Kết quả thực chất”. Điều quan trọng là chủ đề không dừng ở khẩu hiệu, mà phải được chuyển hóa thành những thay đổi trong quản trị, đào tạo, nghiên cứu khoa học và cách các trường đại học xác định sứ mệnh phát triển.
Chuyển từ hoàn thiện chính sách sang kiến tạo kết quả cụ thể
Nhìn lại quá trình phát triển giáo dục đại học những năm qua, hệ thống đã có nhiều thay đổi về thể chế, tự chủ đại học, kiểm định chất lượng, mở ngành, tuyển sinh, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Nhiều chính sách mới tiếp tục được ban hành nhằm tạo không gian phát triển cho các cơ sở giáo dục đại học.
Tuy nhiên, khi bước vào năm học mới, bài toán là các cơ chế có thực sự tạo chuyển biến trong từng trường đại học hay không. Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn đã đặt ra câu hỏi về giá trị mà mỗi trường tạo ra cho người học, xã hội và đất nước, thay vì chỉ tập trung vào việc trường sẽ đứng ở vị trí nào trên bảng xếp hạng. Theo Bộ trưởng, giáo dục đại học cần chuyển từ mở rộng số lượng sang tập trung vào chất lượng, đồng thời chuyển đổi cơ cấu trình độ, ngành nghề và lĩnh vực đào tạo. Đây cũng là điểm cần được cụ thể hóa trong năm học 2026-2027. Khi quy mô giáo dục đại học tiếp tục được mở rộng, yêu cầu đặt ra là người học sau quá trình đào tạo thực sự có năng lực nghề nghiệp, khả năng thích ứng với thị trường lao động và năng lực học tập suốt đời.
Muốn vậy, chất lượng cần được nhìn từ đầu ra thay vì chỉ từ đầu vào. Quy mô tuyển sinh, số ngành đào tạo, số lượng công bố khoa học hay các chỉ tiêu phát triển chỉ có ý nghĩa khi gắn với năng lực thực tế của cơ sở đào tạo.
Một trong những điểm nghẽn được Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu chỉ ra là chất lượng và năng lực giữa các cơ sở giáo dục đại học còn chênh lệch; sứ mệnh, thế mạnh của một số trường chưa rõ; có nơi mở ngành, tăng quy mô nhanh hơn khả năng phát triển đội ngũ và các điều kiện bảo đảm chất lượng. Tự chủ đại học và bảo đảm chất lượng cũng chưa thực sự đi vào chiều sâu. Do đó, nhiệm vụ của năm học mới trước hết là khắc phục những khoảng cách này. Tự chủ cần đi cùng trách nhiệm; quyền quyết định về tuyển sinh, mở ngành, tổ chức đào tạo phải gắn với năng lực thực tế và kết quả đầu ra.
Đây cũng là lý do yêu cầu quản trị chất lượng theo kết quả đầu ra trở nên quan trọng. Theo định hướng chung, quản lý chất lượng cần chuyển mạnh sang sử dụng tiêu chuẩn, dữ liệu, công khai và hậu kiểm; quy mô tuyển sinh, mở ngành và thực hiện nhiệm vụ đào tạo phải phù hợp với năng lực thực tế của từng cơ sở.
Sắp xếp mạng lưới, đào tạo nhân lực cho nhu cầu mới
Một nhiệm vụ lớn khác của năm học 2026-2027 là tiếp tục sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục đại học theo hướng nâng cao chất lượng và sử dụng hiệu quả nguồn lực. Việc duy trì một mạng lưới đào tạo phân tán, trùng lặp về ngành nghề hoặc không phát huy được thế mạnh sẽ làm giảm hiệu quả đầu tư. Vì vậy, việc sắp xếp đóng vai trò quan trọng trong việc xác định rõ mỗi cơ sở đào tạo có thể đóng góp gì cho hệ thống, cho vùng và cho những lĩnh vực phát triển ưu tiên.
Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu đề nghị tập trung sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục đại học trên cơ sở chất lượng, sứ mệnh, nhu cầu phát triển ngành, vùng, khả năng liên kết và hiệu quả sử dụng nguồn lực.
Điều này đặt các trường trước yêu cầu phải trả lời rõ câu hỏi về sứ mệnh. Không phải cơ sở nào cũng cần phát triển theo cùng một mô hình, không phải trường nào cũng cần mở rộng tất cả lĩnh vực. Một hệ thống đại học mạnh cần có sự phân tầng, phân công và liên kết hợp lý, trong đó mỗi trường phát huy được thế mạnh thay vì cạnh tranh bằng việc mở thêm ngành hoặc chạy theo quy mô.
Cùng với đó là bài toán nhân lực. Giáo dục đại học phải đi trước một bước trong chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao, nhân lực tinh hoa và nhân tài cho tương lai. Điều này đòi hỏi dự báo nhu cầu nhân lực phải sát hơn với sự thay đổi của nền kinh tế, công nghệ và cơ cấu việc làm. Đào tạo nhân lực cho những ngành công nghệ mới, những lĩnh vực chiến lược hay những ngành mà thị trường đang thiếu là cần thiết, nhưng nếu chỉ phản ứng theo nhu cầu hiện tại thì giáo dục đại học khó thực hiện được vai trò dẫn dắt. Nhà trường cần đồng thời chuẩn bị năng lực cho những nhu cầu có thể hình thành trong tương lai. Vì vậy, liên kết giữa cơ sở giáo dục đại học với doanh nghiệp, địa phương và các tổ chức nghiên cứu cần thực chất hơn. Đặt hàng đào tạo, phối hợp xây dựng chương trình, tổ chức thực hành, nghiên cứu theo bài toán của doanh nghiệp và chuyển giao công nghệ có thể giúp rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo với thực tiễn.
Đại học phải trở thành nơi tạo ra tri thức, công nghệ và giá trị mới
Thực tế hiện nay cho thấy tiềm lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và dữ liệu của giáo dục đại học chưa được chuyển hóa đầy đủ thành năng lực phát triển. Vì vậy, một trong những nhiệm vụ trọng tâm được đặt ra là đưa các trường đại học thực sự trở thành trung tâm nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ.
Điều đó cũng đồng nghĩa với việc thay đổi cách nhìn về thành tích nghiên cứu. Số lượng công bố khoa học vẫn là một chỉ báo cần thiết, nhưng chưa đủ để phản ánh đóng góp của một trường đại học. Quan trọng hơn là chất lượng công trình, khả năng hình thành nhóm nghiên cứu, đào tạo thế hệ nghiên cứu trẻ, tạo ra sản phẩm công nghệ và giải quyết các vấn đề thực tiễn. Các trường cần chủ động tìm kiếm những bài toán từ doanh nghiệp, địa phương và đời sống xã hội, thay vì chỉ chờ nhiệm vụ được giao. Khi nghiên cứu xuất phát từ nhu cầu thực tế, khả năng hình thành chuỗi từ nghiên cứu đến ứng dụng, chuyển giao và thương mại hóa sẽ rõ hơn.
Bên cạnh nghiên cứu, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo cũng sẽ là một nhiệm vụ xuyên suốt trong năm học mới. Theo định hướng, dữ liệu giáo dục đại học cần được xây dựng theo hướng đúng, đủ, sạch, thống nhất và dùng chung; dữ liệu phải phục vụ quản trị, dự báo, cảnh báo chất lượng và hoạch định chính sách. Đồng thời, các trường cần chủ động thích ứng với AI trong quản trị, đào tạo và nghiên cứu.
Năm học 2026-2027 đặt ra yêu cầu phải tạo được chuyển biến có thể nhận diện trong thực tế. Những vấn đề về chất lượng đào tạo, đội ngũ, cơ cấu ngành nghề, năng lực nghiên cứu, tự chủ đại học, liên kết với doanh nghiệp và hiệu quả sử dụng nguồn lực cần được giải quyết đồng bộ thay vì xử lý riêng lẻ. Đối với cơ quan quản lý, yêu cầu đặt ra là tiếp tục hoàn thiện thể chế, đồng thời tháo gỡ những điểm nghẽn đang cản trở các cơ sở giáo dục đại học phát triển. Chính sách chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi tạo được không gian để các trường đổi mới, nhưng đồng thời cũng thiết lập được cơ chế để chất lượng, hiệu quả và trách nhiệm giải trình trở thành những yêu cầu bắt buộc. Với các cơ sở giáo dục đại học, năm học mới đòi hỏi một cách tiếp cận chủ động hơn. Mỗi trường cần xác định rõ sứ mệnh, thế mạnh và vị trí của mình trong mạng lưới; từ đó lựa chọn hướng phát triển phù hợp thay vì chạy theo quy mô hoặc xu hướng ngắn hạn.
