Doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam: Hành lang pháp lý ngày càng hoàn thiện
Việt Nam chính thức ghi nhận doanh nghiệp xã hội trong Luật Doanh nghiệp năm 2014, đánh dấu bước chuyển quan trọng từ các mô hình hoạt động tự phát sang một chủ thể kinh tế được pháp luật bảo hộ. Trước đó, nhiều tổ chức như KOTO hay Mai Vietnamese Handicrafts đã hoạt động theo định hướng xã hội nhưng chưa có cơ chế pháp lý riêng để phát triển.
Đến Luật Doanh nghiệp năm 2020, khung pháp lý tiếp tục được hoàn thiện với ba tiêu chí cốt lõi đối với doanh nghiệp xã hội: được thành lập hợp pháp theo quy định của pháp luật; hoạt động vì mục tiêu giải quyết các vấn đề xã hội, môi trường và lợi ích cộng đồng; đồng thời sử dụng tối thiểu 51% lợi nhuận sau thuế để tái đầu tư thực hiện các mục tiêu đã đăng ký.
Tiếp đó, Nghị định số 47/2021/NĐ-CP tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, quy định chi tiết về quyền lợi, nghĩa vụ, trách nhiệm của doanh nghiệp và cơ chế hỗ trợ, tạo điều kiện để doanh nghiệp xã hội tiếp cận nguồn lực, mở rộng quy mô hoạt động. Thực tiễn cho thấy, Việt Nam hiện có gần 200 doanh nghiệp xã hội đáp ứng đầy đủ các tiêu chí pháp lý và hơn 25.000 tổ chức có tiềm năng chuyển đổi sang mô hình này.
Trong bối cảnh phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp xã hội được kỳ vọng trở thành lực lượng quan trọng góp phần giải quyết các vấn đề xã hội, đồng thời tạo ra giá trị kinh tế bền vững. Để phát huy tiềm năng đó, Đảng và Nhà nước đang tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách hỗ trợ, tập trung phát triển theo ba hướng chính: Doanh nghiệp xã hội không phải là tổ chức từ thiện mà là mô hình kinh doanh bền vững, vừa tạo ra lợi ích kinh tế, vừa giải quyết gốc rễ các vấn đề xã hội như thất nghiệp, đói nghèo, thất học, biến đổi khí hậu. Nhà nước tiếp tục có các chính sách hỗ trợ các doanh nghiệp xã hội dễ dàng tiếp cận với các nguồn lực. Đồng thời tạo điều kiện kết nối doanh nghiệp xã hội với các quỹ đầu tư ảnh hưởng (Impact Investor) trong và ngoài nước nhằm mở rộng quy mô hoạt động và phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp xã hội.
Năng lực cốt lõi và phẩm chất cần có ở Doanh nhân khởi nghiệp xã hội
Khởi nghiệp xã hội không chỉ đòi hỏi khát vọng cống hiến mà còn yêu cầu năng lực quản trị và tư duy đổi mới sáng tạo. Theo các chuyên gia, một doanh nhân khởi nghiệp xã hội cần hội tụ ba nhóm năng lực cốt lõi.
Trước hết là tư duy và nền tảng phát triển bền vững, biết cân bằng giữa mục tiêu kinh doanh và tạo ra giá trị cho cộng đồng, đồng thời có khả năng nhận diện đúng những vấn đề xã hội để thiết kế các giải pháp mang tính hệ thống, thay vì chỉ giải quyết những nhu cầu trước mắt.
Bên cạnh đó là năng lực quản trị và ứng dụng công nghệ, bao gồm xây dựng mô hình kinh doanh, quản trị tài chính, phát triển nhân sự, khai thác chuyển đổi số và các công nghệ mới nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động. Kỹ năng xây dựng đội ngũ, gọi vốn và thuyết trình dự án trước nhà đầu tư cũng là những yêu cầu ngày càng quan trọng đối với các startup xã hội.
Cuối cùng, khả năng kết nối và học tập suốt đời được xem là yếu tố quyết định sự phát triển bền vững. Doanh nhân khởi nghiệp xã hội cần chủ động tham gia các chương trình ươm tạo, mở rộng mạng lưới với chuyên gia, nhà đầu tư, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng doanh nghiệp, đồng thời không ngừng cập nhật tri thức, chia sẻ kinh nghiệm để nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo.
Một số doanh nghiệp xã hội tiêu biểu ở Việt Nam
Tại Việt Nam, nhiều doanh nghiệp xã hội đã khẳng định hiệu quả của mô hình kinh doanh gắn với trách nhiệm cộng đồng. Trong đó nổi bật và tiên phong như doanh nghiệp KOTO, Vinamilk, Trường Hoa Sữa, Mai Vietnamese Handicrafts...
KOTO là một trong những mô hình tiên phong, sử dụng nguồn thu từ hoạt động kinh doanh để đào tạo nghề, tạo việc làm và hỗ trợ người yếu thế, góp phần giúp họ hòa nhập xã hội bền vững.
Vinamilk với mục tiêu trở thành công ty sữa hàng đầu thế giới, phát triển bền vững, sử dụng năng lượng xanh bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Được coi là điển hình của doanh nghiệp phát triển theo định hướng bền vững, kết hợp tăng trưởng kinh doanh với các chương trình an sinh xã hội, bảo vệ môi trường và phát triển năng lượng xanh, tạo giá trị lâu dài cho cộng đồng.
Trường Hoa Sữa gắn đào tạo nghề với nhu cầu thực tiễn của thị trường lao động, tạo cơ hội học nghề, việc làm cho thanh niên, đồng thời xây dựng mạng lưới hợp tác rộng rãi với doanh nghiệp trong và ngoài nước.
Mai Vietnamese Handicrafts phát triển sản xuất, kinh doanh hàng thủ công mỹ nghệ song hành với các chương trình hỗ trợ người nghèo, nghệ nhân và nhóm yếu thế, góp phần tạo sinh kế bền vững và phát triển kinh tế địa phương.
Bên cạnh các mô hình trên, Việt Nam còn có nhiều doanh nghiệp xã hội hoạt động hiệu quả trong các lĩnh vực giáo dục, y tế, nông nghiệp, bảo vệ môi trường, du lịch cộng đồng và hỗ trợ người khuyết tật như Help Corporation, Trung tâm Nghị lực sống, Trung tâm Nghiên cứu ngôn ngữ ký hiệu cùng nhiều doanh nghiệp xã hội về nông nghiệp hữu cơ, kinh tế tuần hoàn và du lịch sinh thái. Những mô hình này đang góp phần hình thành hệ sinh thái doanh nghiệp xã hội ngày càng đa dạng, đóng góp tích cực vào mục tiêu phát triển bền vững của Việt Nam.
Những gương mặt tiêu biểu lan tỏa tinh thần khởi nghiệp xã hội
Cùng với sự phát triển của hệ sinh thái doanh nghiệp xã hội, Việt Nam đã xuất hiện ngày càng nhiều doanh nhân khởi nghiệp xã hội tiêu biểu, hoạt động trong các lĩnh vực giáo dục, y tế, công nghệ, môi trường và phát triển cộng đồng. Nhiều cá nhân, tổ chức đã được vinh danh tại các giải thưởng uy tín như Cúp Thánh Gióng, Giải thưởng Sao Đỏ và các chương trình tôn vinh doanh nhân vì cộng đồng.
.jpg)
Những doanh nhân như Lưu Thị Thanh Mẫu (Phúc Khang Corporation), Nguyễn Thị Thu Hà (MindX Education), Lê Yên Thanh (Phenikaa MaaS), Nguyễn Thị Ngọc Huyền (Medlink Asia) hay Lê Hùng Nguyễn (PISE) là những ví dụ tiêu biểu cho thế hệ doanh nhân mới, kết hợp tư duy đổi mới sáng tạo với khát vọng tạo ra giá trị xã hội. Mỗi người lựa chọn một lĩnh vực khác nhau, song đều hướng tới mục tiêu chung là giải quyết những vấn đề của cộng đồng bằng các mô hình kinh doanh bền vững.
Sự gia tăng cả về số lượng lẫn chất lượng của các doanh nhân xã hội cho thấy khởi nghiệp xã hội đang dần trở thành một xu hướng phát triển mới ở Việt Nam. Đây không chỉ là động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo mà còn góp phần xây dựng nền kinh tế bao trùm, phát triển bền vững và lan tỏa trách nhiệm xã hội trong cộng đồng doanh nghiệp.
Giáo dục cần chuẩn bị gì cho thế hệ doanh nhân khởi nghiệp xã hội?
Trong bối cảnh phát triển nhanh của kinh tế số, kinh tế xanh và đổi mới sáng tạo, doanh nhân khởi nghiệp xã hội không chỉ là lực lượng tạo ra việc làm mà còn góp phần giải quyết nhiều vấn đề của cộng đồng. Điều đó đặt ra yêu cầu mới đối với giáo dục: không chỉ đào tạo người lao động có chuyên môn mà còn hình thành những công dân có tinh thần phụng sự xã hội và năng lực kiến tạo giá trị bền vững.
Tinh thần này cũng được thể hiện trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng (1/2026), khi xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu phải mở ra không gian cho các mô hình doanh nghiệp sáng tạo, có đóng góp tích cực cho xã hội. Cộng đồng doanh nghiệp là lực lượng nòng cốt "đầu tàu trong phát triển kinh tế - xã hội" bao hàm cả doanh nghiệp hoạt động với mục tiêu kép: Vừa kinh doanh vừa đóng góp cho xã hội.
Trong bối cảnh hiện nay, các doanh nghiệp cần thúc đẩy đổi mới tư duy, sáng tạo (Growth Mindset), gắn kinh tế với xã hội và môi trường, không đánh đổi môi trường lấy kinh tế, lấy con người làm trung tâm.
Mọi doanh nghiệp đều được khuyến khích tăng cường trách nhiệm xã hội, đẩy mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, nâng cao hiệu quả hoạt động và khả năng giải quyết những vấn đề xã hội và môi trường. Đây chính là nền tảng để doanh nghiệp xã hội và khởi nghiệp tạo tác động tiếp tục phát triển trong giai đoạn mới.
Giáo dục hướng nghiệp: Không chỉ để chọn nghề mà còn để kiến tạo giá trị
Nếu trước đây công tác hướng nghiệp chủ yếu giúp học sinh lựa chọn ngành nghề phù hợp, thì trong bối cảnh mới, hướng nghiệp cần mở rộng sang bồi dưỡng năng lực khởi nghiệp và tinh thần trách nhiệm với cộng đồng.
Nhà trường cần sớm phát hiện, khuyến khích những học sinh, sinh viên có tư duy đổi mới sáng tạo, khả năng giải quyết vấn đề, tinh thần dấn thân, ý thức phụng sự xã hội và năng lực hợp tác. Đây là những phẩm chất quan trọng của doanh nhân khởi nghiệp xã hội, giúp người trẻ không chỉ tạo dựng sự nghiệp cho bản thân mà còn tạo ra những giá trị tích cực cho cộng đồng.
Bên cạnh đó, kỹ năng quản trị, năng lực số, khả năng ứng dụng công nghệ, làm việc theo dự án, huy động nguồn lực và kết nối hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cũng cần trở thành những nội dung quan trọng trong giáo dục hướng nghiệp và đào tạo khởi nghiệp.
Nuôi dưỡng trách nhiệm xã hội trong mọi lĩnh vực ngành nghề
Khởi nghiệp xã hội không phải là con đường dành riêng cho người thành lập doanh nghiệp. Dù trở thành kỹ sư, bác sĩ, giáo viên hay doanh nhân, mỗi người đều cần được giáo dục về đạo đức nghề nghiệp (Professional Ethics), lương tâm nghề nghiệp (Professional Conscience), tinh thần khởi nghiệp (Entrepreneurial Spirit), đổi mới sáng tạo và trách nhiệm đối với xã hội, cộng đồng (Corporate Social Responsibility).
Giáo dục vì thế cần hướng tới hình thành những công dân biết cân bằng giữa lợi ích cá nhân với lợi ích xã hội, giữa hiệu quả kinh tế với bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Đây cũng là nền tảng để xây dựng văn hóa nghề nghiệp trung thực, minh bạch và có trách nhiệm - những giá trị ngày càng được coi trọng trong nền kinh tế tri thức.
Nhà trường phải trở thành một chủ thể thực hiện trách nhiệm xã hội
Không chỉ đào tạo người học, bản thân các cơ sở giáo dục cũng cần thực hành trách nhiệm xã hội trong quản trị và hoạt động của mình. Một nhà trường hiện đại không chỉ được đánh giá bằng chất lượng đào tạo mà còn bằng mức độ minh bạch trong quản trị, môi trường học tập công bằng, sự quan tâm tới người học và những đóng góp đối với cộng đồng, tham gia công tác thiện nguyện, bảo vệ môi trường trong phạm vi địa lý nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, xây dựng nhà trường theo tư duy "định hướng sứ mệnh" (Mission-driven) thay cho tư duy chỉ chú trọng hiệu quả tài chính sẽ góp phần hình thành một hệ sinh thái giáo dục nhân văn, sáng tạo và phát triển bền vững. Khi chính nhà trường trở thành một tổ chức có trách nhiệm xã hội, người học sẽ được nuôi dưỡng bằng những giá trị tích cực ngay trong quá trình học tập và rèn luyện.
Khởi nghiệp xã hội không chỉ là một mô hình kinh doanh mới mà còn phản ánh sự chuyển dịch trong tư duy phát triển của nhân loại - từ tăng trưởng bằng mọi giá sang kiến tạo giá trị bền vững. Vì vậy, sứ mệnh của giáo dục hôm nay không chỉ dừng lại ở đào tạo những người biết làm nghề, mà phải bồi dưỡng những công dân biết tạo giá trị, biết phụng sự cộng đồng và dám chịu trách nhiệm trước những vấn đề của xã hội. Khi tinh thần đó được nuôi dưỡng từ nhà trường, khởi nghiệp xã hội sẽ không còn là lựa chọn của một nhóm nhỏ doanh nhân mà trở thành năng lực cốt lõi của thế hệ công dân trong kỷ nguyên phát triển bền vững.
(Phần 2)
