Trải nghiệm ngoài nhà trường và sự mở rộng của không gian học tập
Trong giáo dục hiện đại, lớp học không còn được giới hạn trong phạm vi phòng học. Bảo tàng, trung tâm khoa học, sở thú, vườn thực vật, khu bảo tồn thiên nhiên hay các di tích lịch sử đều có thể trở thành môi trường học tập khi hoạt động được tổ chức có mục tiêu và gắn với chương trình giáo dục. Theo Eshach (2007), học tập trong nhà trường, giáo dục không chính quy và học tập phi chính quy có mối quan hệ bổ trợ, tạo điều kiện để người học kết nối tri thức với những tình huống thực tiễn. Từ góc nhìn đó, học tập ngoài nhà trường không đơn thuần là mở rộng địa điểm học tập mà còn mở rộng cơ hội khám phá, vận dụng và kiến tạo tri thức.
Quan điểm này được Falk và Storksdieck (2005) làm rõ thông qua mô hình học tập theo bối cảnh, trong đó kết quả học tập chịu tác động đồng thời của đặc điểm người học, môi trường xã hội và không gian trải nghiệm. Khi học sinh trực tiếp quan sát hiện vật, tiến hành thí nghiệm hoặc tìm hiểu các hiện tượng tự nhiên, quá trình học tập không chỉ dừng ở việc tiếp nhận thông tin mà còn bao gồm đặt câu hỏi, kiểm chứng và hình thành hiểu biết mới từ trải nghiệm. Những đặc điểm đó cũng phù hợp với cách tiếp cận dạy học tìm tòi, khám phá và học tập dựa trên vấn đề, vốn được chứng minh có ảnh hưởng tích cực đến kết quả học tập (Hmelo-Silver, 2004; Furtak và cộng sự, 2012).
Bằng chứng tổng hợp từ nhiều quốc gia
Để đánh giá toàn diện hiệu quả của học tập ngoài nhà trường, Delen và cộng sự (2026) đã thực hiện phân tích tổng hợp theo hướng dẫn PRISMA trên 42 công trình bình duyệt với 54 cỡ ảnh hưởng, được lựa chọn từ các cơ sở dữ liệu Web of Science, Scopus, Trung tâm Thông tin Tài nguyên Giáo dục và APA PsycInfo. Các công trình đều so sánh nhóm học sinh tham gia hoạt động ngoài nhà trường với nhóm học theo hình thức truyền thống trong lớp nhằm bảo đảm khả năng đối chiếu kết quả.
Phân tích cho thấy học tập ngoài nhà trường tạo ra ảnh hưởng tích cực, có ý nghĩa thống kê đối với thành tích học tập của học sinh, với cỡ ảnh hưởng Hedges' g = 0,529. Theo thang diễn giải được nhóm tác giả sử dụng, đây là mức tác động từ trung bình đến lớn, khẳng định tiềm năng của các hoạt động trải nghiệm trong việc hỗ trợ quá trình học tập (Delen và cộng sự, 2026).
Đáng chú ý, hiệu quả không phân bố đồng đều giữa các bối cảnh giáo dục. Mức độ tác động thay đổi theo cấp học, môn học, thời lượng hoạt động, quốc gia và khu vực địa lí. Điều này cho thấy giá trị của học tập ngoài nhà trường phụ thuộc nhiều vào cách tổ chức và sự phù hợp với bối cảnh hơn là bản thân địa điểm diễn ra hoạt động (Delen và cộng sự, 2026).
Hiệu quả khác nhau giữa các cấp học và lĩnh vực
Một trong những phát hiện nổi bật là học sinh tiểu học đạt mức cải thiện thành tích cao hơn học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông. Đồng thời, khi phân tích theo lớp học, cỡ ảnh hưởng có xu hướng giảm dần ở các lớp lớn hơn (Delen và cộng sự, 2026). Nhóm tác giả cho rằng kết quả này có thể liên quan đến đặc điểm phát triển của người học cũng như mức độ chuyên sâu của chương trình học ở các cấp học sau, dù đây chưa phải là bằng chứng về quan hệ nhân quả.
Ở phương diện môn học, khoa học và khoa học xã hội ghi nhận mức tác động cao hơn toán học và đọc hiểu (Delen và cộng sự, 2026). Những lĩnh vực này có nhiều điều kiện để khai thác các hiện tượng, hiện vật và bối cảnh thực tiễn trong quá trình học tập. Ngược lại, với các môn học có tính trừu tượng cao hơn, hoạt động ngoài nhà trường cần được thiết kế với nhiệm vụ học tập rõ ràng để chuyển hóa trải nghiệm thành kết quả học thuật.
Giá trị nằm ở cách tổ chức, không chỉ ở địa điểm trải nghiệm
Một kết quả đáng chú ý khác là thời lượng hoạt động có ảnh hưởng đến hiệu quả nhưng không theo quy luật "càng nhiều càng tốt". Những chương trình kéo dài từ 7 đến 12 giờ đạt hiệu quả cao hơn các hoạt động quá ngắn hoặc kéo dài nhưng thiếu định hướng sư phạm (Delen và cộng sự, 2026). Theo nhóm tác giả, điều quyết định không phải số giờ trải nghiệm mà là sự gắn kết giữa hoạt động với mục tiêu học tập, quá trình chuẩn bị trước khi tham gia và các hoạt động củng cố sau trải nghiệm.
Đáng chú ý, loại hình không gian học tập như bảo tàng, trung tâm khoa học hay môi trường tự nhiên không tạo ra khác biệt có ý nghĩa thống kê về kết quả học tập (Delen và cộng sự, 2026). Phát hiện này chuyển trọng tâm từ việc lựa chọn địa điểm sang chất lượng thiết kế hoạt động, vai trò của giáo viên và mức độ liên kết với chương trình giáo dục.
Hướng tới khai thác hiệu quả học tập ngoài nhà trường trong giáo dục Việt Nam
Kết quả của Delen và cộng sự (2026) gợi mở nhiều vấn đề đối với quá trình triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018 ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT, trong đó hoạt động trải nghiệm được xác định là một thành phần của kế hoạch giáo dục. Đồng thời, định hướng đổi mới phương pháp dạy học trong Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo và Nghị quyết số 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đều nhấn mạnh yêu cầu phát huy môi trường học tập đa dạng, tăng cường khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn.
Trong bối cảnh đó, học tập ngoài nhà trường có thể được xem như một phương thức tổ chức dạy học, thay vì một hoạt động ngoại khóa độc lập. Mỗi hoạt động cần được xây dựng từ yêu cầu cần đạt của chương trình, xác định rõ nhiệm vụ học tập, sản phẩm và tiêu chí đánh giá; đồng thời tận dụng hiệu quả các nguồn học liệu tại địa phương như di tích, làng nghề, cơ sở sản xuất, thư viện, bảo tàng hay không gian tự nhiên. Cách tiếp cận này vừa góp phần làm phong phú môi trường học tập, vừa tạo điều kiện để học sinh kết nối kiến thức với thực tiễn, đúng với định hướng phát triển phẩm chất và năng lực của giáo dục phổ thông hiện nay.
Phân tích tổng hợp của Delen và cộng sự (2026) bổ sung thêm bằng chứng rằng mở rộng không gian học tập có thể mang lại những cải thiện đáng kể về thành tích học tập của học sinh. Tuy nhiên, hiệu quả ấy không bắt nguồn từ bản thân trải nghiệm mà từ cách trải nghiệm được thiết kế, tổ chức và kết nối với mục tiêu giáo dục. Khi các hoạt động ngoài nhà trường trở thành một phần của quá trình dạy học có chủ đích, không gian học tập được mở rộng, còn việc học có thêm cơ hội gắn kết với thế giới thực và phát triển theo hướng bền vững hơn.
Nguồn:
Delen, İ., Özüdoğru, F., Şen, S., & Biasutti, M. (2026). The impact of out-of-school learning on academic achievement in elementary and secondary education: A meta-analysis. Sustainability, 18(3), 1437. https://doi.org/10.3390/su18031437
