Lộ trình của một số địa phương trong năm học sắp tới
Theo Nghị định số 271/2026/NĐ-CP ngày 3/7/2026 của Chính phủ, từ năm học 2029-2030, học sinh trên toàn quốc sẽ được miễn phí sách giáo khoa. Chính sách được thực hiện theo phương thức Nhà nước đầu tư mua sắm sách giáo khoa để trang bị cho thư viện các cơ sở giáo dục, sau đó tổ chức cho học sinh mượn và trả để tiếp tục sử dụng trong những năm học tiếp theo.
Những địa phương có khả năng cân đối ngân sách hoặc huy động được nguồn lực xã hội hóa được khuyến khích triển khai chính sách sớm hơn. Đồng thời, các địa bàn biên giới, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn được ưu tiên bố trí nguồn lực.
Chủ trương này đang nhanh chóng được các địa phương cụ thể hóa. Từ năm học 2026-2027, Thành phố Hồ Chí Minh dự kiến tổ chức cho học sinh mượn miễn phí sách giáo khoa từ thư viện nhà trường. Chính sách được triển khai trước với học sinh các lớp 1, 6 và 10, sau đó mở rộng từng năm và hướng tới hoàn thành với tất cả các khối vào năm 2029. Thành phố cũng đã bố trí 150 tỷ đồng để cấp miễn phí sách giáo khoa trong năm 2026 cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn và học sinh là người dân tộc thiểu số.
Tại Quảng Ninh, chính sách miễn phí sách giáo khoa cũng được triển khai từ năm học 2026-2027. Học sinh được cấp một bộ sách mỗi năm học, sách được đưa về thư viện trường để học sinh mượn sử dụng và hoàn trả sau khi kết thúc năm học. Huế cũng thống nhất chủ trương cấp phát miễn phí sách giáo khoa cho học sinh trên địa bàn từ năm học này theo hình thức mượn - trả qua hệ thống thư viện trường học.
Cà Mau đã trình phương án cung cấp miễn phí sách giáo khoa cho học sinh tiểu học năm học 2026-2027, với khoảng 157.670 học sinh dự kiến được thụ hưởng. Một số địa bàn cấp xã như Hòa Vang của Đà Nẵng, Đồng Xoài và Bù Đăng của Đồng Nai cũng triển khai chính sách từ năm học 2026-2027.
Trong nhóm các địa phương đang chuẩn bị triển khai, Hà Nội là trường hợp đáng chú ý bởi quy mô học sinh lớn và yêu cầu tổ chức thực hiện trên địa bàn rộng. Ngày 11/8, Uỷ ban nhân dân Hà Nội đã giao Sở Giáo dục và Đào tạo chủ trì xây dựng kế hoạch triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông theo lộ trình, trình thành phố xem xét, phê duyệt trong tháng 8/2026. Kế hoạch phải xác định rõ việc phân kỳ theo từng năm học, từng cấp học, đối tượng thụ hưởng, nhu cầu sách, nguồn kinh phí, trách nhiệm của các đơn vị và tiến độ thực hiện.
Đáng chú ý, Hà Nội yêu cầu rà soát số lượng học sinh, trong đó bao gồm cả học sinh tại các cơ sở giáo dục tư thục; đồng thời thống kê số sách giáo khoa hiện có còn sử dụng được và dự kiến kinh phí theo từng cấp học, từng năm học. Thành phố cũng đang tính toán phương án mua sắm tập trung hoặc phân cấp cho các cơ quan, địa phương và cơ sở giáo dục thực hiện theo quy định.
Xây dựng cơ chế mượn - trả để giảm chi phí, hạn chế lãng phí
Theo Nghị định 271, mỗi học sinh được mượn một bộ sách giáo khoa đầy đủ các môn học và hoạt động giáo dục tương ứng với chương trình học. Sách được mượn vào đầu năm học hoặc học kỳ và hoàn trả cho thư viện nhà trường sau thời gian sử dụng. Với học sinh chuyển trường, sách phải được hoàn trả tại trường cũ trước khi hoàn tất thủ tục chuyển trường; trường mới có trách nhiệm bố trí sách để học sinh tiếp tục học tập, không để việc chuyển trường làm gián đoạn quá trình học.
Cơ chế này cho thấy mục tiêu của chính sách là hướng tới sử dụng hiệu quả nguồn lực công. Thay vì mỗi năm ngân sách phải mua mới toàn bộ sách cho toàn bộ học sinh, sách sau khi thu hồi sẽ được kiểm tra, phân loại, bảo quản và tiếp tục sử dụng. Những cuốn còn tốt có thể được điều chuyển giữa các thư viện cùng cấp trên địa bàn. Chỉ khi nguồn sách hiện có không đáp ứng nhu cầu hoặc việc điều chuyển không hiệu quả thì mới tính đến mua sắm bổ sung.
Cách làm này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh số lượng học sinh phổ thông lớn, nhu cầu sách giáo khoa phát sinh hằng năm và ngân sách dành cho giáo dục luôn phải cân đối với nhiều nhiệm vụ khác. Bên cạnh hiệu quả kinh tế, mô hình mượn - trả còn mang ý nghĩa giáo dục. Khi sách được xác định là tài sản dùng chung, học sinh sẽ phải có trách nhiệm bảo quản sách, giữ gìn tài sản công và hình thành ý thức sử dụng tiết kiệm. Đây cũng là một cách để nhà trường giáo dục học sinh về trách nhiệm với cộng đồng từ những việc rất cụ thể.
Nghị định cũng yêu cầu các cơ sở giáo dục hoàn thành việc tiếp nhận, nhập kho và kiểm kê sách trước ngày 15/6 hằng năm; dữ liệu phải được cập nhật trên hệ thống quản lý thư viện, sách được dán nhãn, mã hóa và phân loại để sẵn sàng cho học sinh mượn. Việc bàn giao cũng phải được ghi nhận về số lượng và tình trạng vật lý của sách. Điều này cho thấy chuyển đổi số sẽ là một thành tố quan trọng trong quá trình thực hiện chính sách. Khi số lượng sách được quản lý bằng dữ liệu số, việc theo dõi tình trạng sách, nhu cầu từng trường, điều chuyển giữa các địa bàn hay dự báo nhu cầu mua bổ sung sẽ thuận lợi và minh bạch hơn.
Thực tế khi triển khai tại các địa phương cũng đặt ra một số yêu cầu trong việc xác định chính xác số lượng sách cần thiết; xây dựng tiêu chí sách được tiếp tục sử dụng; tổ chức kho, thư viện; đào tạo nhân lực quản lý; xây dựng phần mềm theo dõi; quy định rõ trách nhiệm của học sinh và nhà trường khi sách bị mất, hư hỏng; đồng thời bảo đảm học sinh chuyển trường vẫn được cung cấp sách kịp thời. Đối với các đô thị lớn, bài toán càng phức tạp khi số lượng học sinh đông và tình trạng biến động học sinh giữa các trường, các địa bàn diễn ra thường xuyên. Với khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, khó khăn lại nằm ở vận chuyển, bảo quản và khả năng duy trì hệ thống thư viện.
Chủ trương miễn phí sách giáo khoa là chính sách có tác động trực tiếp đến nhiều gia đình và học sinh. Việc giảm một khoản chi vào đầu mỗi năm học, nhất là đối với những gia đình có nhiều con trong độ tuổi đi học, có ý nghĩa thiết thực. Quan trọng hơn, chính sách thể hiện trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo đảm điều kiện học tập và từng bước giảm chi phí giáo dục cho người dân. Nếu được tổ chức bài bản, đây không chỉ là một chính sách an sinh giáo dục, mà còn có thể trở thành một bước tiến trong quản trị tài sản công, thúc đẩy văn hóa dùng chung, tái sử dụng và nâng cao hiệu quả đầu tư cho giáo dục.
