Các hoạt động STEM cần tập trung vào năng lực nghiên cứu
Trong những năm gần đây, giáo dục STEM và hoạt động nghiên cứu khoa học, kỹ thuật ngày càng xuất hiện phổ biến trong các trường phổ thông. Thông qua các giờ học tích hợp, câu lạc bộ STEM. Các cuộc thi sáng tạo khoa học kỹ thuật, học sinh có thêm cơ hội vận dụng kiến thức vào những vấn đề thực tiễn. Trong Hướng dẫn nhiệm vụ năm học 2026-2027, Bộ Giáo dục và Đào tạo nhấn mạnh không tổ chức giáo dục STEM, nghiên cứu khoa học, kỹ thuật theo phong trào, nặng về sản phẩm trình diễn, thiếu chiều sâu chuyên môn hoặc làm phát sinh chi phí cần thiết. Định hướng cũng chỉ rõ STEM và nghiên cứu không được tách rời khỏi chương trình giáo dục phổ thông. Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu hoạt động STEM, nghiên cứu khoa học, kỹ thuật phải phù hợp với mục tiêu Chương trình giáo dục phổ thông, điều kiện nhà trường và năng lực học sinh; đồng thời có thể gắn với môn học, hoạt động giáo dục, chuyên đề học tập, trải nghiệm và hướng nghiệp STEM. Bản chất của STEM không phải là môn học mới, giá trị của STEM nằm ở phương pháp học tập, trong đó học sinh được đặt trước một vấn đề, tìm hiểu nguyên nhân, huy động kiến thức từ nhiều lĩnh vực, đề xuất giải pháp, thử nghiệm, điều chỉnh và đánh giá kết quả. STEM cần được nhìn nhận là một phương thức để học sinh học sâu hơn, hiểu bản chất của vấn đề và biết vận dụng kiến thức.
Định hướng này cũng phù hợp với yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học của năm học 2026-2027. Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu các cơ sở giáo dục thực hiện đầy đủ Chương trình giáo dục phổ thông, đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra và đánh giá; đồng thời không cắt xén nội dung, thời lượng hoặc tổ chức thực hiện mang tính hình thức. Năm 2025, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư 24/2025/TT-BGDĐT sửa đổi, bổ sung Quy chế Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông. Một trong những điểm được nhấn mạnh là công khai các dự án được lựa chọn tham dự cấp quốc gia, qua đó tăng cường sự giám sát của xã hội và nâng cao tính trung thực trong nghiên cứu. Quy định cũng làm rõ hơn trách nhiệm của người hướng dẫn nghiên cứu khoa học. Quy định đặt ra yêu cầu đối với hoạt động nghiên cứu khoa học trong nhà trường: coi trọng liêm chính khoa học, quá trình nghiên cứu và trách nhiệm của người hướng dẫn. Theo quy định mới, các đơn vị dự thi phải lựa chọn dự án thông qua hình thức tổ chức cuộc thi và vận dụng quy chế để bảo đảm những dự án được lựa chọn có sự chuẩn bị phù hợp. Cách tính số lượng dự án dự thi cấp quốc gia cũng được điều chỉnh theo quy mô và tỷ lệ dự án tham dự ở cấp địa phương, hướng tới sự công bằng hơn giữa các đơn vị. Những quy định này cho thấy giáo dục STEM và nghiên cứu khoa học trong học sinh cần được thực hiện đúng bản chất: bắt đầu từ câu hỏi và vấn đề, sau đó mới đến phương pháp và sản phẩm.
Tạo nền tảng từ phổ thông đến đại học
Việc nâng chất giáo dục STEM và nghiên cứu khoa học trong trường phổ thông không chỉ phục vụ mục tiêu đổi mới phương pháp dạy học mà còn có ý nghĩa đối với chiến lược phát triển nguồn nhân lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Thực tế đào tạo đại học cho thấy nhu cầu đối với STEM đang tăng nhanh. Theo số liệu được Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố, khoảng 90% cơ sở giáo dục đại học đã tham gia đào tạo các ngành STEM. Tuyển sinh đại học ngành STEM năm 2026 đang dẫn đầu sức hút với hơn 53% tổng số thí sinh đăng ký xét tuyển, nổi bật trong các lĩnh vực công nghệ thông tin, kỹ thuật cơ điện tử và khoa học tự nhiên. Con số này cho thấy sức hút của các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học đang gia tăng rõ rệt. Tuy nhiên, để có nguồn nhân lực khoa học và công nghệ chất lượng cao, việc mở rộng quy mô đào tạo ở đại học là chưa đủ. Nền tảng tư duy khoa học phải được hình thành từ sớm. Chương trình mới đặt ra yêu cầu chú trọng hình thành tư duy khoa học, tư duy thiết kế, năng lực giải quyết vấn đề, sáng tạo, hợp tác và vận dụng kiến thức liên môn vào thực tiễn; kết hợp giáo dục STEM với phát triển năng lực số cho học sinh thông qua các chủ đề, bài học có ứng dụng công nghệ số, công cụ số và trí tuệ nhân tạo phù hợp. Khuyến khích khai thác hiệu quả thiết bị, học liệu hiện có và các nguồn tư liệu phù hợp tại địa phương; tăng cường phối hợp với cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp, doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu, bảo tàng, thư viện và cơ sở sản xuất phù hợp với điều kiện thực tế, ưu tiên các mô hình gắn với đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp. Những mục tiêu này sẽ phát huy vai trò của giáo dục STEM và nghiên cứu khoa học ở phổ thông.
Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, sự kết nối giữa phổ thông và đại học càng cần được chú trọng. Công văn hướng dẫn năm học mới khuyến khích các trường phổ thông phối hợp với cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp, doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu, bảo tàng, thư viện và cơ sở sản xuất để triển khai các hoạt động STEM, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp phù hợp điều kiện thực tế. Đây là dư địa quan trọng để hình thành những mô hình mới. Trường phổ thông có thể đặt vấn đề thực tiễn, trường đại học hỗ trợ chuyên môn và phòng thí nghiệm, doanh nghiệp cung cấp bài toán thực tế; học sinh được tiếp cận với môi trường nghiên cứu và sản xuất thực tế. Nếu làm tốt, STEM sẽ không còn là một hoạt động riêng lẻ trong trường học mà trở thành một mắt xích của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
