Tầm nhìn dài hạn và bài toán đầu tư nguồn lực nhất quán
Việt Nam đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới, nơi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và giáo dục đại học được xác định là động lực then chốt. Thời gian qua, Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản, chính sách ưu đãi nhằm trải thảm đỏ đón các chuyên gia, nhà khoa học kiều bào cũng như nhân tài quốc tế.
Tiêu biểu là Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị định 265/2025/NĐ-CP, Nghị định 267/2025/NĐ-CP và Nghị định 262/2025/NĐ-CP được coi như một "hệ sinh thái kép" – vừa là bệ phóng nâng tầm năng lực, vừa là môi trường trọng dụng đỉnh cao thông qua 3 đòn bẩy đột phá: cơ chế tài chính vượt trội, hỗ trợ nâng cao năng lực và môi trường cạnh tranh.
Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy, bên cạnh cơ chế đãi ngộ, môi trường nghiên cứu và tính liên tục của nguồn vốn đầu tư mới là yếu tố quyết định.
Trong khuôn khổ buổi Hội thảo khoa học: Thị thực nhân tài và chính sách thu hút nguồn lực chất lượng cao phục vụ phát triển đất nước diễn ra tại TP. Hồ Chí Minh, TS. Cheong Wei Yang (Trường Đại học Quản lý Singapore (SMU)) cho biết, tại Singapore, bài học đầu tiên nằm ở sự cam kết ngân sách chiến lược và dài hạn. Hơn 30 năm qua, Chính phủ Singapore luôn duy trì mức chi khoảng 1% GDP hàng năm dành cho Kế hoạch tổng thể 5 năm về Nghiên cứu, Đổi mới sáng tạo và Doanh nghiệp (Research, Innovation & Enterprise - RIE).
Nhìn lại lịch sử từ Kế hoạch Công nghệ Quốc gia đầu tiên (1991–1995) với ngân sách 2 tỷ USD, quy mô đầu tư đã tăng trưởng liên tục qua các giai đoạn: 4 tỷ USD (1996–2000), 6 tỷ USD (2001–2005), 13,5 tỷ USD (2006–2010), 16 tỷ USD (2011–2015), 19 tỷ USD (2016–2020), 28 tỷ USD cho RIE2025 (2021–2025) và dự kiến đạt tới 37 tỷ USD cho giai đoạn RIE2030 (2026–2030).
Sự ổn định về tài chính giúp các đại học và viện nghiên cứu Singapore chủ động xây dựng kế hoạch dài hạn, trang bị phòng thí nghiệm hiện đại và đưa ra các gói tài trợ nghiên cứu đủ sức cạnh tranh toàn cầu. Đây chính là "điểm tựa" vững chắc để nhà khoa học yên tâm cống hiến mà không lo ngại sự đứt gãy về nguồn vốn.
Ngoài ra, nguồn lực tài chính mạnh mẽ này được phân bổ vào 4 lĩnh vực ưu tiên mang tính chiến lược quốc gia: sản xuất, thương mại và kết nối; sức khỏe và tiềm năng phát triển con người; giải pháp đô thị và phát triển bền vững; quốc gia thông minh và kinh tế số.
Cả 4 trụ cột trên đều vận hành dựa trên hai nền tảng song song: nghiên cứu học thuật (nhằm xây dựng năng lực nghiên cứu mạnh và các đỉnh cao học thuật đạt chuẩn quốc tế) và nhân tài (phát triển lực lượng nghiên cứu, đổi mới sáng tạo chất lượng cao). Sự kết nối giữa nghiên cứu học thuật và nhân tài được đảm bảo nhờ cơ chế đổi mới và chuyển giao nghiên cứu, giúp đẩy nhanh quá trình hiện thực hóa và nắm bắt giá trị thương mại.
Chiến lược phát triển nhân tài toàn diện theo "vòng đời" nhà khoa học
Bên cạnh đó, TS. Cheong Wei Yang cũng nhấn mạnh khái niệm "Hệ sinh thái xoay vòng nhân tài" (Flywheel Ecosystem). Mẫu chốt của mô hình này là sự khép kín: Nhân tài giỏi tạo ra sản phẩm nghiên cứu xuất sắc -> Sản phẩm xuất sắc nâng cao uy tín quốc gia và giải quyết bài toán thực tiễn -> Uy tín và tài nguyên đó lại tiếp tục thu hút nhân tài giỏi hơn.
Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của Singapore là nhân tài không được nhìn nhận như một nguồn lực chỉ cần thu hút về, mà được đặt trong một hệ thống phát hiện, bồi dưỡng và phát huy liên tục, phù hợp với từng giai đoạn phát triển và nhu cầu cụ thể.
Trên cơ sở đó, Singapore triển khai nhiều chương trình hướng tới các nhóm đối tượng và mục tiêu khác nhau, từ phát triển nhân tài ở giai đoạn đầu; phát triển, trao đổi nhà nghiên cứu; hỗ trợ chuyển giao, thương mại hóa kết quả nghiên cứu; đến phát triển nhân tài cấp cao, đội ngũ lãnh đạo và xây dựng cơ chế phát triển tài năng có tính hệ thống.
Đồng thời, quốc gia này cũng chủ động đầu tư vào các năng lực mới nổi và những lĩnh vực được xác định là nhân tài của tương lai, qua đó tạo một dòng chảy liên tục từ phát hiện, đào tạo đến sử dụng và tái tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.
Ngoài ra, Singapore không thu hút nhân tài một cách thụ động hay tràn lan, mà phân loại rõ ràng và hỗ trợ xuyên suốt "vòng đời" sự nghiệp:
Ươm mầm từ sớm: Thông qua Học bổng Đại học Tự chủ của Bộ Giáo dục (MOE-AU Scholarship). Chương trình học bổng này hỗ trợ các thanh niên Singapore có đam mê và năng lực theo đuổi sự nghiệp học thuật tại các trường đại học tự chủ của Singapore. Sinh viên nhận học bổng MOE-AU sẽ được hỗ trợ trong quá trình học đại học thông qua các cơ hội phát triển năng lực và chương trình cố vấn học thuật từ Bộ Giáo dục Singapore (MOE) và trường đại học đối tác (Autonomous University – AU) mà sinh viên được phân bổ, nhằm giúp họ làm quen và chuẩn bị cho sự nghiệp trong lĩnh vực học thuật.
Sau khi hoàn thành chương trình đại học với tư cách là học giả MOE-AU, sinh viên sẽ nộp hồ sơ, đạt và nhận học bổng tiến sĩ (thuộc chương trình START) tại trường đại học mà mình được ghép cặp. Sau khi hoàn thành chương trình sau đại học theo START, học giả sẽ thực hiện nghĩa vụ phục vụ từ 4 đến 6 năm với vai trò giảng viên hoặc cán bộ học thuật tại trường đại học đối tác đó.
Gắn liền với doanh nghiệp: Học bổng Công nghiệp Singapore (Singapore Industry Scholarship – SgIS) là chương trình học bổng đa ngành được triển khai thông qua hợp tác giữa Chính phủ Singapore và các doanh nghiệp nhằm hỗ trợ công dân Singapore ở nhiều giai đoạn khác nhau của chương trình đào tạo đại học, cả trong nước và nước ngoài.
Chương trình quy tụ các tổ chức thuộc các lĩnh vực chiến lược để phát triển đội ngũ lãnh đạo công nghiệp tương lai. Thông qua các chương trình phát triển năng lực có cấu trúc, thực tập và cố vấn nghề nghiệp (mentorship), SgIS mang đến cho sinh viên cơ hội tiếp cận sớm với môi trường công nghiệp, phát triển kỹ năng chuyên môn và kết nối với các nhà lãnh đạo, đồng thời xây dựng lộ trình nghề nghiệp phù hợp với các tổ chức tài trợ học bổng.
Chương trình hướng tới việc đào tạo nguồn nhân lực toàn diện, có năng lực vững vàng và lộ trình phát triển rõ ràng nhằm đóng góp cho lực lượng lao động và đội ngũ lãnh đạo tương lai của Singapore.
Mời gọi đỉnh cao học thuật: Chương trình Học bổng của Quỹ Nghiên cứu Quốc gia Singapore (Singapore National Research Foundation – NRF Fellowship Scheme) là một chương trình cạnh tranh nhằm thu hút, tuyển chọn và giữ chân các nhà khoa học trẻ xuất sắc từ khắp nơi trên thế giới đến thực hiện nghiên cứu độc lập tại Singapore.
NRF Fellowship Scheme hướng tới xây dựng đội ngũ các nhà nghiên cứu tài năng, giàu đam mê trong nhiều lĩnh vực khoa học và công nghệ, qua đó góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh khoa học và công nghệ của Singapore. Bên cạnh đó, Chương trình NRF Investigatorship tiếp tục xác định và hỗ trợ tài chính cho các nhà nghiên cứu đã đạt thành tích nổi bật trong hệ sinh thái nghiên cứu của Singapore, nhằm bảo đảm giữ chân họ tiếp tục làm việc và phát triển tại Singapore.
Thông qua cấu trúc đồng bộ này, Singapore không chỉ đào tạo tốt nguồn lực nội tại mà còn duy trì vị thế điểm đến hấp dẫn cho cộng đồng khoa học toàn cầu.
Những thành công từ mô hình RIE của Singapore mang đến nhiều gợi mở giá trị cho Việt Nam trong quá trình hoàn thiện chính sách thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao.
Trước tiên, cần chuyển từ "đãi ngộ đơn lẻ" sang "xây dựng môi trường đồng bộ": Mức lương hay ưu đãi thuế, thị thực chỉ là điều kiện ban đầu. Nhân tài cần một hệ sinh thái hoàn chỉnh với phòng thí nghiệm chuẩn quốc tế, cơ chế tự chủ học thuật và thủ tục hành chính gọn nhẹ để tập trung cho chuyên môn.
Bên cạnh đó, cần giao bài toán lớn và tạo cơ chế thương mại hóa: đặt hàng nhà khoa học giải quyết các bài toán chiến lược của đất nước (như công nghệ bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi xanh...). Đồng thời, hoàn thiện thể chế về sở hữu trí tuệ để nhà khoa học được hưởng lợi ích tài chính chính đáng khi thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Cuối cùng, cần tăng cường kết nối Ba nhà (Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp): có cơ chế linh hoạt cho phép giảng viên, nhà khoa học được kiêm nhiệm hoặc hợp tác làm việc tại các doanh nghiệp công nghệ, giúp rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường.
Xây dựng một hệ sinh thái thu hút nhân tài là một hành trình dài hạn đòi hỏi sự kiên trì và đầu tư bài bản. Bằng việc kết hợp hài hòa giữa nội lực và các bài học kinh nghiệm quốc tế như mô hình của Singapore, Việt Nam hoàn toàn có thể tạo ra "sức hút" riêng để quy tụ đội ngũ trí thức tài năng, phụng sự cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước.
Tài liệu tham khảo:
1. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
2. Nghị định số 265/2025/NĐ-CP của Chính phủ: Quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo về tài chính và đầu tư trong khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
3. Nghị định số 267/2025/NĐ-CP của Chính phủ: Quy định chi tiết và hướng dẫn một số điều của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo về chương trình, nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo và một số quy định về thúc đẩy hoạt động nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo.
4. Nghị định số 262/2025/NĐ-CP của Chính phủ: Quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Khoa học, Công nghệ và đổi mới sáng tạo về thông tin, thống kê, đánh giá, chuyển đổi số và các vấn đề chung.