Dự thảo Thông tư mới sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 27/2020/TT-BGDĐT (Thông tư số 27) quy định đánh giá học sinh tiểu học và Thông tư số 22/2021/TT-BGDĐT (Thông tư số 22) quy định đánh giá học sinh THCS, THPT nhằm hoàn thiện chính sách, bảo đảm sự đồng bộ giữa công tác đánh giá học sinh với các quy định mới của pháp luật, yêu cầu chuyển đổi số của ngành và mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp.
Học bạ số, kiểm tra định kỳ trên máy tính
Nếu Thông tư 27 và Thông tư 22 chủ yếu quy định việc quản lý, ghi chép, giao nhận học bạ theo hình thức truyền thống, dự thảo sửa đổi thống nhất sử dụng học bạ số trong việc ghi nhận, cập nhật và quản lý kết quả đánh giá học sinh.
Đối với cấp tiểu học, hồ sơ đánh giá từng năm học của học sinh gồm học bạ số và bảng tổng hợp kết quả đánh giá giáo dục của lớp. Hiệu trưởng có trách nhiệm chỉ đạo nghiệm thu, bàn giao kết quả giáo dục, hồ sơ đánh giá và dữ liệu học bạ số, bảo đảm thông tin đầy đủ, chính xác, kịp thời và thống nhất với dữ liệu quản của nhà trường.
Ở cấp trung học, dự thảo bổ sung quy định để làm rõ việc sử dụng học bạ số. Các yêu cầu như ghi bằng bút, sửa chữa bằng mực đỏ, kí và đóng dấu trực tiếp chỉ còn áp dụng đối với học bạ giấy trong thời gian chuyển tiếp. Việc cập nhật, chỉnh sửa, kí số, phát hành, lưu trữ, khai thác và sử dụng học bạ số thực hiện theo quy định của Bộ GDĐT.
Điểm mới này không đơn thuần là thay đổi hình thức học bạ. Khi dữ liệu đánh giá được số hóa và quản lý thống nhất, kết quả học tập, rèn luyện của học sinh có điều kiện được cập nhật, kế thừa và khai thác xuyên suốt quá trình học tập, chuyển lớp, chuyển cấp và chuyển trường.
Đáng chú ý, dự thảo Thông tư lần đầu tiên cho phép nhà trường tổ chức kiểm tra, đánh giá định kỳ bằng bài kiểm tra trên máy tính. Hình thức này được thực hiện khi nhà trường đáp ứng các điều kiện về cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ thông tin, phần mềm kiểm tra, đánh giá và nhân lực vận hành theo hướng dẫn của Bộ GDĐT.
Nhà trường phải thông báo trước cho học sinh và cha mẹ học sinh về hình thức kiểm tra và các yêu cầu kĩ thuật. Kết quả kiểm tra trên máy tính có giá trị pháp lý tương đương bài làm trên giấy.
Dự thảo đồng thời yêu cầu nhà trường chuẩn bị phương án dự phòng khi xảy ra sự cố kĩ thuật, trong đó có thể tổ chức kiểm tra lại hoặc chuyển sang hình thức trên giấy trong vòng 7 ngày làm việc. Với học sinh khuyết tật, nhà trường phải có điều chỉnh hợp lý để các em có thể tiếp cận hình thức kiểm tra này hoặc được chuyển sang hình thức phù hợp.
Những quy định trên cho thấy chuyển đổi số trong kiểm tra, đánh giá không chỉ dừng ở việc đưa bài kiểm tra từ giấy lên máy tính. Điều quan trọng là nhà trường phải bảo đảm đồng thời điều kiện hạ tầng, năng lực vận hành, tính ổn định của hệ thống và khả năng tiếp cận bình đẳng của người học. Khi những điều kiện này chưa đồng đều, phương án dự phòng là yêu cầu cần thiết để công nghệ hỗ trợ đánh giá thay vì trở thành một yếu tố gây thêm bất lợi cho học sinh.
Đánh giá linh hoạt, ghi nhận sự tiến bộ
Dự thảo quy định cụ thể hơn việc đánh giá học sinh khuyết tật ở cả tiểu học và trung học. Nguyên tắc xuyên suốt là đánh giá dựa trên kế hoạch giáo dục cá nhân và sự tiến bộ của chính học sinh, không so sánh với học sinh khác. Nội dung đánh giá có thể bao gồm kết quả rèn luyện, học tập và nội dung giáo dục kỹ năng đặc thù nếu có.
Hình thức kiểm tra được điều chỉnh linh hoạt theo dạng tật và mức độ khuyết tật. Chẳng hạn, đề và bài làm có thể được chuyển đổi sang chữ nổi Braille; sử dụng phần mềm đọc màn hình cho học sinh khuyết tật nhìn; hoặc thay thế kiểm tra nghe - nói bằng bài viết, trắc nghiệm hoặc ngôn ngữ kí hiệu đối với học sinh khuyết tật nghe, nói.
Với trường hợp học sinh khuyết tật có học tại lớp nhưng do hoàn cảnh không thể đến lớp thường xuyên, việc đánh giá dựa trên nhận xét thường xuyên và kết quả đánh giá định kỳ các môn học cốt lõi.
Một điểm đáng chú ý khác là dự thảo ghi nhận sự tiến bộ của học sinh sau khi chấp hành kỉ luật. Theo đó, sau khi hoàn thành việc chấp hành quyết định kỉ luật và được nhà trường công nhận, giáo viên chủ nhiệm có trách nhiệm đánh giá lại kết quả rèn luyện của học sinh theo đúng quy trình, ghi nhận sự cố gắng và tiến bộ trong học kỳ hoặc năm học.
Quy định này thể hiện cách tiếp cận nhân văn trong đánh giá học sinh: kỷ luật không nên trở thành một “nhãn” cố định gắn với học sinh, mà cần mở ra cơ hội để các em sửa sai, thay đổi và được ghi nhận những nỗ lực tích cực.
Đối với học sinh lớp 9 và lớp 12, dự thảo quy định việc kiểm tra, đánh giá lại kết quả rèn luyện, học tập trong kỳ nghỉ hè được bố trí linh hoạt về thời gian, không ảnh hưởng đến tiến độ tuyển sinh và bảo đảm quyền học tập của học sinh ở cấp học, bậc học tiếp theo.
Nhìn tổng thể, các nội dung được đề xuất trong dự thảo cho thấy công tác kiểm tra, đánh giá đang được điều chỉnh theo hai hướng song song: tăng cường ứng dụng công nghệ và dữ liệu số, đồng thời tăng tính linh hoạt, cá thể hóa trong đánh giá người học.
Học bạ số và kiểm tra trên máy tính tạo điều kiện hiện đại hóa quy trình quản lý, lưu trữ và tổ chức đánh giá. Trong khi đó, những quy định dành cho học sinh khuyết tật, học sinh có hoàn cảnh đặc thù hay học sinh có tiến bộ sau kỷ luật nhấn mạnh hơn mục tiêu đánh giá vì sự tiến bộ của người học.
Tuy nhiên, để những quy định này đi vào thực chất, điều quan trọng là phải bảo đảm năng lực thực hiện ở cơ sở giáo dục. Học bạ số chỉ phát huy hiệu quả khi dữ liệu được cập nhật chính xác, thống nhất và có khả năng liên thông; kiểm tra trên máy tính chỉ thực sự có ý nghĩa khi hạ tầng công nghệ ổn định, giáo viên và học sinh được chuẩn bị đầy đủ, đồng thời có phương án xử lý sự cố.
Với đánh giá học sinh, đặc biệt là những trường hợp cần điều chỉnh, linh hoạt, yêu cầu đặt ra không chỉ là có thêm quy định mà còn là thay đổi cách nhìn về kết quả học tập và rèn luyện. Đánh giá cần phản ánh đúng quá trình, ghi nhận sự tiến bộ và tạo cơ hội để mỗi học sinh phát huy năng lực của mình.
Nếu được hoàn thiện theo hướng này, các quy định sửa đổi sẽ không chỉ đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số trong quản lý giáo dục mà còn góp phần đưa kiểm tra, đánh giá trở về đúng vai trò: công cụ giúp giáo viên hiểu học sinh, giúp học sinh nhận ra sự tiến bộ của mình và giúp nhà trường có thêm căn cứ để nâng cao chất lượng giáo dục.
