Chuyển đổi số đang mở ra những phương thức mới để người dân tiếp cận tri thức, dịch vụ xã hội và cơ hội phát triển kinh tế. Ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, phân bổ nguồn lực mà còn tạo điều kiện để người dân chủ động cải thiện sinh kế, nâng cao thu nhập và chất lượng cuộc sống.
Trong bối cảnh công nghệ số đang làm thay đổi sâu sắc phương thức học tập và yêu cầu về nguồn nhân lực, cơ hội tiếp cận giáo dục ngày càng gắn chặt với khả năng tiếp cận công nghệ. Với học sinh ở miền núi, vùng sâu, vùng xa nếu được tiếp cận học liệu số, nền tảng học tập trực tuyến và những phương pháp dạy học phù hợp sẽ có thêm cơ hội mở rộng kiến thức, phát triển năng lực và định hướng nghề nghiệp. Với người lao động thuộc hộ nghèo, việc được học tập, bổ sung kỹ năng số và tham gia các chương trình đào tạo linh hoạt cũng có thể mở ra hướng đi mới trong tìm kiếm việc làm, nâng cao thu nhập. Đây cũng là một hướng đi có ý nghĩa đối với mục tiêu giảm nghèo đa chiều bền vững trong giai đoạn 2026-2035.
Định hướng này đã được thể chế hóa ở cấp cao nhất. Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo xác định nhiệm vụ “chuyển đổi số toàn diện, phổ cập và ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số, trí tuệ nhân tạo trong giáo dục và đào tạo” (Bộ Chính trị, 2025). Chính phủ cụ thể hóa bằng Nghị quyết số 281/NQ-CP ngày 15/9/2025 ban hành Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết 71 (Chính phủ, 2025). Ở lĩnh vực giảm nghèo, Nghị quyết số 257/2025/QH15 ngày 11/12/2025 của Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035, với mục tiêu giảm tỷ lệ nghèo đa chiều 1-1,5%/năm (Quốc hội, 2025). Giáo dục số vì thế không còn là câu chuyện riêng của ngành Giáo dục, mà là một công cụ của chính sách giảm nghèo.
Giáo dục nghề nghiệp số gắn đào tạo với việc làm
Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia xác định khoa học, công nghệ và chuyển đổi số là động lực quan trọng cho phát triển đất nước (Bộ Chính trị, 2024). Đối với giáo dục, định hướng này đặt ra yêu cầu phát triển nguồn nhân lực có năng lực số, thúc đẩy ứng dụng công nghệ và đổi mới phương thức đào tạo, đồng thời giải quyết những hạn chế về hạ tầng và nhân lực.
Mọi người dân có cơ hội học tập suốt đời, nâng cao trình độ, kỹ năng và phát triển tối đa tiềm năng cá nhân
Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị
Những chính sách này tạo cơ sở để phát triển giáo dục số gắn với học tập suốt đời. Tuy nhiên, để các mục tiêu chuyển đổi số đóng góp rõ nét hơn vào giảm nghèo, việc triển khai cần hướng đến những nhóm có ít điều kiện tiếp cận công nghệ, thay vì chỉ tập trung vào số hóa hồ sơ, hoàn thiện phần mềm hay mở rộng các nền tảng trực tuyến.
Những chính sách về chuyển đổi số tạo cơ sở pháp lý để phát triển giáo dục số gắn với học tập suốt đời
Trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng, chuyển đổi số trong giáo dục nghề nghiệp không chỉ là yêu cầu đổi mới phương pháp đào tạo mà còn là điều kiện để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt đối với lao động ở khu vực nông thôn và nhóm yếu thế.
Theo PGS.TS. Vũ Thị Tú Anh - Phó Cục trưởng, Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên, Bộ Giáo dục và Đào tạo, phát biểu tại Hội thảo “Hợp tác giáo dục nghề nghiệp: Xây dựng hệ sinh thái chuyển đổi số gắn kết hệ sinh thái giáo dục với hệ sinh thái việc làm” do Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức ngày 9/10/2026, chuyển đổi số trong giáo dục nghề nghiệp cần được tổ chức như một hệ sinh thái kết nối, sử dụng dữ liệu, nền tảng số, sự hợp tác của doanh nghiệp và các chuẩn năng lực để gắn quá trình học tập với nhu cầu việc làm, học tập suốt đời và yêu cầu phát triển của nền kinh tế số, kinh tế xanh.
Thông điệp cốt lõi của chuyên gia đưa ra là cần tạo ra dòng chảy liên tục từ dự báo nhu cầu kỹ năng, thiết kế chương trình, tổ chức đào tạo, đánh giá năng lực, cấp chứng nhận, thực tập, tuyển dụng đến nâng cấp kỹ năng trong suốt vòng đời nghề nghiệp. Theo đó, chuyển đổi số không nên dừng lại ở việc số hóa từng khâu riêng biệt mà cần tạo ra mối liên kết thực chất giữa nhà trường, người học và doanh nghiệp.
Cần tạo ra dòng chảy liên tục từ dự báo nhu cầu kỹ năng, thiết kế chương trình, tổ chức đào tạo, đánh giá năng lực, cấp chứng nhận, thực tập, tuyển dụng đến nâng cấp kỹ năng trong suốt vòng đời nghề nghiệp.
— PGS.TS. Vũ Thị Tú Anh
Theo Cục Thống kê, quý III/2026 cả nước có khoảng 54,1 triệu người trong lực lượng lao động, nhưng tỷ lệ lao động đã qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ mới đạt 30,4%; khoảng 1,6 triệu thanh niên (11,2%) không có việc làm, không tham gia học tập hoặc đào tạo (Cục Thống kê, 2026). Những số liệu này cho thấy yêu cầu mở rộng cơ hội đào tạo, tăng cường phát triển kỹ năng và giúp người học tiếp cận những lộ trình học tập phù hợp với nhu cầu thực tế.
Đối với người thuộc hộ nghèo, cơ hội học nghề có thể bị hạn chế bởi chi phí học tập, khoảng cách địa lý, trách nhiệm chăm sóc gia đình hoặc yêu cầu phải có thu nhập ngay trong thời gian đào tạo. Các mô hình học tập linh hoạt, học liệu mở và chương trình đào tạo theo mô-đun có thể góp phần tháo gỡ một phần những trở ngại đó. Người học có thêm cơ hội tiếp cận nội dung nghề nghiệp, bổ sung từng nhóm kỹ năng và lựa chọn lộ trình đào tạo phù hợp với điều kiện của mình.
Theo PGS.TS. Vũ Thị Tú Anh, học liệu mở có thể giúp người học tìm hiểu các mô-đun nghề trước khi đăng ký chương trình dài hạn. Công nghệ thực tế ảo, thực tế tăng cường và mô phỏng số có thể hỗ trợ trải nghiệm môi trường nghề nghiệp, xưởng thực hành, dây chuyền sản xuất hoặc quy trình làm việc. Những công cụ này giúp người học hình dung rõ hơn về nghề nghiệp, đồng thời tạo thêm phương án hỗ trợ đào tạo trong những lĩnh vực có yêu cầu thực hành và thiết bị chuyên dụng.
Một hướng đi đáng chú ý khác là sử dụng học bạ số, hồ sơ năng lực điện tử và các chứng chỉ kỹ năng ngắn hạn để ghi nhận quá trình học tập. Theo chuyên gia, hồ sơ năng lực điện tử có thể phản ánh không chỉ kết quả học tập mà còn cả kỹ năng nghề, kỹ năng số, dự án đã thực hiện, thời lượng thực hành và kinh nghiệm tại doanh nghiệp. Các hình thức công nhận kết quả học tập trước đó giúp người lao động có cơ hội chứng minh những năng lực đã hình thành qua kinh nghiệm làm việc.
Những phương thức này có thể hỗ trợ người học xây dựng lộ trình phát triển nghề nghiệp linh hoạt hơn, nhất là trong bối cảnh yêu cầu kỹ năng liên tục thay đổi. Tuy nhiên, giá trị của chứng chỉ và hồ sơ năng lực vẫn phải dựa trên chuẩn đầu ra rõ ràng, quy trình đánh giá đáng tin cậy và sự công nhận của các cơ sở đào tạo, tổ chức có thẩm quyền cũng như doanh nghiệp.
Để giáo dục nghề nghiệp số thực sự tạo cơ hội cho người nghèo, doanh nghiệp cần tham gia từ khâu xác định nhu cầu kỹ năng, xây dựng chương trình, tổ chức thực hành đến đánh giá năng lực và tuyển dụng. Cơ sở đào tạo cần thường xuyên cập nhật nội dung, phương pháp giảng dạy và công nghệ phù hợp với từng nghề. Chính quyền địa phương cần kết nối nhu cầu học nghề của người dân với các chương trình đào tạo, hỗ trợ việc làm và định hướng phát triển kinh tế tại chỗ.
Khi đào tạo gắn với nhu cầu thực tế, người học có thể nâng cao khả năng tìm việc, chuyển đổi nghề hoặc phát triển hoạt động sản xuất, kinh doanh tại địa phương. Đây là mối liên hệ trực tiếp giữa chuyển đổi số giáo dục, phát triển nguồn nhân lực và mục tiêu giảm nghèo bền vững.
Xây dựng và triển khai các chương trình đào tạo nghề chất lượng cao cho đồng bào người dân tộc thiểu số ở các ngành nghề phù hợp.
Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị
Phát triển năng lực số để thực hiện mục tiêu học tập suốt đời
Tại Sơn La, chuyển đổi số giáo dục đang được triển khai trong điều kiện địa bàn rộng, địa hình miền núi và còn nhiều khu vực khó khăn. Theo Báo Sơn La, đến hết năm học 2024-2025, toàn tỉnh có hơn 56.700 học sinh từ 14 tuổi trở lên cài đặt định danh điện tử VNeID, đạt gần 90%. Ngành Giáo dục và Đào tạo đã khởi tạo 86.000 học bạ điện tử cấp tiểu học và trên 60.000 học bạ điện tử cấp trung học cơ sở, trung học phổ thông. Cùng với đó, gần 1.600 cán bộ quản lý, giáo viên mầm non, tiểu học đã tham gia tập huấn các chuyên đề về ứng dụng trí tuệ nhân tạo và công nghệ thông tin trong giảng dạy (Báo Sơn La, 2025).
Kết quả này cho thấy chuyển đổi số không chỉ diễn ra ở các đô thị mà đã được mở rộng đến một tỉnh miền núi có đông đồng bào dân tộc thiểu số. Việc xây dựng học bạ điện tử và chuẩn hóa dữ liệu giúp giảm thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho quản lý và tra cứu thông tin học tập. Việc bồi dưỡng kỹ năng số cho giáo viên cũng tạo tiền đề để ứng dụng công nghệ vào tổ chức dạy học, hỗ trợ học sinh tiếp cận kiến thức theo nhiều phương thức.
Tuy nhiên, Sơn La vẫn đối mặt với khó khăn về hạ tầng công nghệ, đường truyền internet tại một số xã vùng sâu, vùng xa và kinh phí dành cho chuyển đổi số. Điều đó cho thấy, ngay cả khi đã có nền tảng và phần mềm, khả năng tiếp cận của người học vẫn phụ thuộc vào điều kiện kết nối và năng lực sử dụng công nghệ tại cơ sở. Đây là vấn đề cần được quan tâm khi triển khai chuyển đổi số gắn với mục tiêu giảm nghèo.
Tại Lào Cai, chuyển đổi số giáo dục cũng được xác định là một hướng quan trọng trong nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Đến năm 2026, 100% cơ sở giáo dục thực hiện quản lý, điều hành công việc trên môi trường số; cơ sở dữ liệu ngành đã được liên thông; hồ sơ điện tử của giáo viên và học sinh được triển khai trên phạm vi toàn tỉnh. Đây là nền tảng để chuyển từ số hóa hồ sơ sang khai thác dữ liệu phục vụ quản trị, dạy học, kiểm tra và đánh giá (Cổng thông tin điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026).
Dữ liệu và học bạ số mới là bước đầu; mục tiêu cuối cùng là năng lực thích ứng của người học. Một trong những yêu cầu quan trọng của chuyển đổi số giáo dục là giúp người học hình thành năng lực thích ứng, thay vì chỉ tiếp nhận kiến thức phục vụ một giai đoạn nhất định. Công nghệ, phương thức sản xuất và thị trường lao động liên tục thay đổi, khiến việc học tập không thể dừng lại sau khi hoàn thành chương trình phổ thông hoặc một khóa đào tạo nghề.
Theo PGS.TS. Vũ Thị Tú Anh, hệ sinh thái giáo dục nghề nghiệp số cần có hạ tầng và nền tảng dữ liệu, chương trình đào tạo cập nhật năng lực số và công nghệ mới, phương pháp dạy học linh hoạt, sự tham gia của doanh nghiệp, cơ chế công nhận năng lực và hợp tác quốc tế. Các cấu phần này cần vận hành đồng bộ để người học có thể tiếp tục bổ sung kỹ năng trong suốt quá trình làm việc.
Đối với giáo dục phổ thông, năng lực số cần được hình thành qua các môn học và hoạt động học tập, thay vì chỉ dừng ở thao tác với thiết bị. Thông tư 02/2025/TT-BGDĐT, có hiệu lực từ ngày 11/3/2025 (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2025), quy định Khung năng lực số cho người học gồm 6 miền, 24 năng lực thành phần và 8 bậc trình độ; trong đó có khai thác dữ liệu, giao tiếp và hợp tác, sáng tạo nội dung số, an toàn, giải quyết vấn đề và ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Bộ GDĐT cũng hướng dẫn triển khai khung này đối với học sinh phổ thông và học viên giáo dục thường xuyên tại Công văn 3456/BGDĐT-GDPT ngày 26/6/2025. Đây là căn cứ để nhà trường đưa kỹ năng tìm kiếm, kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và sử dụng công nghệ có trách nhiệm vào hoạt động dạy học, phù hợp với lứa tuổi và điều kiện tiếp cận của học sinh.
Đối với giáo viên, chuyển đổi số đòi hỏi sự thay đổi trong thiết kế bài giảng, tổ chức hoạt động học tập và đánh giá kết quả. Giáo viên cần được phát triển năng lực sư phạm số, kỹ năng thiết kế học liệu, sử dụng dữ liệu học tập và gắn nội dung đào tạo với thực tiễn doanh nghiệp. Cán bộ quản lý cũng cần có năng lực tổ chức, giám sát và bảo đảm an toàn dữ liệu. Đặc biệt, học tập suốt đời cần trở thành cơ hội thực chất đối với người trưởng thành, người lao động ít có điều kiện học tập và những người cần chuyển đổi nghề nghiệp. Các mô-đun đào tạo ngắn hạn, học liệu mở và chương trình bồi dưỡng kỹ năng có thể giúp người học bổ sung kiến thức theo nhu cầu, thay vì phải quay lại một chương trình dài hạn không phù hợp với điều kiện sống và làm việc.
Với người nghèo, cơ hội học tập suốt đời có ý nghĩa vượt ra ngoài việc bổ sung bằng cấp. Đó là cơ hội thích ứng với thay đổi của thị trường lao động, nâng cao năng suất, cải thiện thu nhập và giảm nguy cơ rơi trở lại tình trạng nghèo khi mất việc hoặc sinh kế truyền thống gặp khó khăn.
Đặt người yếu thế vào trung tâm chuyển đổi số
Chuyển đổi số chỉ thực sự góp phần thu hẹp bất bình đẳng khi những người có ít điều kiện nhất cũng có thể tiếp cận và sử dụng công nghệ. Nếu học sinh ở khu vực thuận lợi được tiếp cận đầy đủ thiết bị, đường truyền và học liệu chất lượng, trong khi học sinh vùng khó khăn thiếu các điều kiện cơ bản, khoảng cách về kết quả học tập có thể tiếp tục gia tăng.
Nghiên cứu quốc tế cho thấy cảnh báo này có cơ sở. Phân tích dữ liệu của khoảng 350.000 học sinh Hà Lan sau 8 tuần học trực tuyến thời COVID-19 cho thấy học sinh mất lượng kiến thức tương đương 1/5 năm học; ở nhóm có cha mẹ học vấn thấp, mức sụt giảm cao hơn tới 60% (Engzell và c.s., 2021). Tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm về công nghệ giáo dục cũng chỉ ra rằng riêng việc phát máy tính, kết nối internet thường không cải thiện kết quả học tập; hiệu quả đến từ phần mềm học tập thích ứng với trình độ từng em, nhất là môn Toán (Escueta và c.s., 2020). Báo cáo Giám sát Giáo dục Toàn cầu 2023 của UNESCO cũng khuyến nghị chỉ đầu tư công nghệ khi phù hợp bối cảnh, bảo đảm công bằng và đặt nhu cầu người học lên trước (UNESCO, 2023). Trong nước, những khó khăn về đường truyền, kinh phí ở Sơn La đã nêu ở trên là minh chứng rằng có phần mềm chưa có nghĩa là học sinh vùng khó đã được học tốt hơn.
Bởi vậy, triển khai chuyển đổi số trong giáo dục cần bắt đầu từ việc nhận diện đúng những trở ngại của người học. Tại các địa bàn khó khăn, cần ưu tiên hạ tầng kết nối, thiết bị dùng chung, học liệu phù hợp và những phương án học tập có thể sử dụng khi đường truyền không ổn định. Việc lựa chọn nền tảng phải tính đến điều kiện thực tế của nhà trường, giáo viên và gia đình, tránh tạo thêm gánh nặng chi phí cho người học nghèo.
Cùng với đầu tư hạ tầng, cần chú trọng hỗ trợ kỹ năng số cho học sinh, phụ huynh và giáo viên. Người học cần được hướng dẫn cách sử dụng nền tảng an toàn, tìm kiếm thông tin đáng tin cậy và chủ động bảo vệ dữ liệu cá nhân. Với những học sinh chưa có đủ điều kiện học tập tại nhà, nhà trường cần phối hợp với gia đình và địa phương để có phương án hỗ trợ phù hợp, bảo đảm công nghệ không trở thành một rào cản mới đối với việc học.
Một vấn đề quan trọng khác là chất lượng và tính phù hợp của học liệu. Nội dung số cần đáp ứng yêu cầu chương trình, phù hợp với trình độ người học và hỗ trợ phát triển năng lực thực chất. Với học sinh dân tộc thiểu số hoặc người học có những nhu cầu đặc thù, việc thiết kế học liệu và tổ chức hỗ trợ cần tính đến sự khác biệt về ngôn ngữ, điều kiện tiếp cận và khả năng sử dụng công nghệ.
Trong giáo dục nghề nghiệp, cần ưu tiên các chương trình có đầu ra rõ ràng, gắn với cơ hội việc làm và nhu cầu phát triển của địa phương. Việc triển khai nên theo hướng thí điểm, đánh giá kết quả và điều chỉnh trước khi mở rộng. Các chỉ số đánh giá cần phản ánh khả năng tiếp cận đào tạo, mức độ hoàn thành khóa học, kỹ năng người học đạt được, khả năng có việc làm và mức độ đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp, thay vì chỉ thống kê số thiết bị hoặc số lớp học trực tuyến.
Nhìn tổng thể, hệ thống chính sách hiện nay đã tạo khung khá đầy đủ cho chuyển đổi số giáo dục gắn với giảm nghèo. Điểm ưu việt là các văn bản không dừng ở yêu cầu số hóa mà gắn công nghệ với mục tiêu công bằng: Nghị quyết 71-NQ/TW hướng tới để mọi người dân có cơ hội học tập suốt đời và yêu cầu đào tạo nghề chất lượng cao cho đồng bào dân tộc thiểu số; Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026-2035 tích hợp giảm nghèo với phát triển vùng dân tộc thiểu số và miền núi. Kết quả bước đầu ở Sơn La, với gần 90% học sinh từ 14 tuổi có định danh điện tử, và ở Lào Cai, với 100% cơ sở giáo dục điều hành trên môi trường số, cho thấy hạ tầng quản trị số đã đến được vùng khó khăn.
Thách thức lớn nhất là chuyển từ “có nền tảng” sang “có kết quả học tập”. Khi khoảng 7/10 lao động chưa có bằng cấp, chứng chỉ và 1,6 triệu thanh niên đứng ngoài cả việc làm lẫn đào tạo, thước đo thành công phải là kỹ năng, việc làm và thu nhập của người học, không phải số phần mềm được triển khai. Ba việc cần ưu tiên: dành ngân sách cho kết nối và thiết bị dùng chung ở các xã khó khăn; phát triển học liệu số phù hợp ngôn ngữ, văn hóa của học sinh dân tộc thiểu số và dùng được khi ngoại tuyến; gắn chứng chỉ mô-đun với nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp tại địa phương. Về nghiên cứu, Việt Nam còn thiếu các đánh giá tác động độc lập về việc học tập số giúp hộ nghèo tăng thu nhập đến đâu - khoảng trống cần sớm được lấp để chính sách đi đúng hướng.
Chính phủ. (2025). Nghị quyết số 281/NQ-CP của Chính phủ: Ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22 tháng 8 năm 2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào đạo. http://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=215336
Engzell, P., Frey, A., & Verhagen, M. D. (2021). Learning loss due to school closures during the COVID-19 pandemic. Proceedings of the National Academy of Sciences, 118(17), e2022376118. https://doi.org/10.1073/pnas.2022376118
Escueta, M., Nickow, A. J., Oreopoulos, P., & Quan, V. (2020). Upgrading Education with Technology: Insights from Experimental Research. Journal of Economic Literature, 58(4), 897–996. https://doi.org/10.1257/jel.20191507